Dava ve Ceza Zamanaşımı (TCK m. 66-68)

"Olayın üzerinden yıllar geçti, dava hâlâ sürüyor; zamanaşımı dolmuş olmalı" ya da "Karar kesinleşti ama infaz yıllarca yapılmadı" cümlelerini sık duyarız. Ceza hukukunda zamanaşımı iki ayrı kurumdur ve ikisinin süreleri, başlangıçları ve sonuçları farklıdır. Hesabı hatalı yapmak, hem hak kaybına hem de gereksiz bir yargılamanın sürmesine yol açabilir. Bu yazıda TCK m. 66-68 çerçevesinde dava ve ceza zamanaşımını, sürelerin nasıl hesaplandığını ve düşme kararının nasıl ileri sürüldüğünü açıklıyoruz.

Dava zamanaşımı ile ceza zamanaşımı

Dava zamanaşımı, kamu davasının belirli sürenin geçmesiyle düşmesidir (TCK m. 66). Soruşturma ve kovuşturma boyunca işler; süre dolarsa suçlu olduğu yönünde bir hüküm kurulamaz. Ceza zamanaşımı ise hüküm kesinleştikten sonra devreye girer: kesinleşen ceza belirli bir süre içinde infaz edilmezse artık infaz edilmez (m. 68). Her iki zamanaşımı da re'sen uygulanır ve şüpheli, sanık veya hükümlü bundan vazgeçemez (m. 72/2). Süreler gün, ay ve yıl hesabıyla belirlenir; bir ay otuz gündür (m. 72/1).

Zamanaşımı ile şikâyet süresi karıştırılmamalıdır. Şikâyete bağlı suçlarda altı aylık şikâyet süresi (m. 73), kamu davası zamanaşımından bağımsız bir sürdür; ayrıntılar şikâyete bağlı suçlar rehberimizde yer alır.

Dava zamanaşımı süreleri

Kanunda başka türlü yazılmış hâller dışında kamu davası şu sürelerin geçmesiyle düşer (m. 66/1):

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
• Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi beş yıl,
• Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,
• Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl,
• Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl.

Süre, suç için kanunda yazılı cezanın üst sınırına göre belirlenir; seçimlik cezalarda hapis cezası esas alınır (m. 66/4). Dosyadaki mevcut delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de dikkate alınır (m. 66/3). Örneğin basit hakaret ve temel hırsızlıkta üst sınır beş yılı aşmadığından süre sekiz yıl, nitelikli hırsızlıkta on beş yıldır. Fiili işlediğinde on iki yaşını doldurmuş ve on beş yaşını doldurmamış olanlar için sürelerin yarısı, on beş yaşını doldurmuş ve on sekiz yaşını doldurmamış olanlar için üçte ikisi uygulanır (m. 66/2).

Sürenin başlangıcı

Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüste son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden başlar. Çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda süre, çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işler (m. 66/6).

Zamanaşımının durması ve kesilmesi

Durma: Soruşturma ve kovuşturma yapılmasının izin veya karar alınmasına ya da başka bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı olduğu hâllerde, izin veya kararın alınmasına ya da meselenin çözümüne kadar; kanun gereği hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş failde ise bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur (m. 67/1). Ceza muhakemesi mevzuatı da bazı durma hâlleri öngörür: hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında denetim süresi (CMK m. 231/8), kamu davasının açılmasının ertelenmesi süresi (CMK m. 171/4) ve uzlaştırma girişimi sürecinde zamanaşımı işlemez (CMK m. 253/21).

Kesilme: Kesme sebepleri kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır (m. 67/2):

• Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi,
• Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi,
• Suçla ilgili iddianame düzenlenmesi,
• Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi.

Kolluk tarafından alınan ifade veya mahkemece yapılan diğer işlemler süreyi kesmez. Kesilme hâlinde süre, son kesme sebebinin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işlemeye başlar (m. 67/3) ve zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin olarak kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (m. 67/4). Bu nedenle sekiz yıllık bir süre, kesilme hâlinde toplamda en çok on iki yıla; on beş yıllık süre en çok yirmi iki yıl altı aya çıkabilir. Hesabı yaparken iki kontrol birlikte yapılır: son kesme tarihine temel süre eklendiğinde ulaşılan tarih ve suç tarihine temel sürenin bir buçuk katı eklendiğinde ulaşılan tarih; bunlardan önce gelen, zamanaşımının dolduğu tarihtir.

Zamanaşımı nasıl ileri sürülür?

Zamanaşımı re'sen dikkate alınsa da pratikte hesabı yapıp mahkemeye sunmak yararlıdır. Soruşturma aşamasında savcılık, kovuşturma olanağının bulunmaması nedeniyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m. 172). Kovuşturmada mahkeme davanın düşmesine karar verir (CMK m. 223/8); istinaf ve temyiz aşamasında da zamanaşımı ileri sürülebilir. Dilekçe örneği için dava zamanaşımı nedeniyle düşme talebi dilekçesine bakabilirsiniz.

Düşme kararı, sanığın suçsuz olduğunu göstermez. Derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde mahkeme düşme kararı veremez (CMK m. 223/9); bu nedenle dosya kapsamı beraati gerektiriyorsa önce beraat istenmelidir. Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez (TCK m. 74/2).

Ceza zamanaşımı

Kesinleşen mahkûmiyetin infazı için aşağıdaki sürelerin geçmesi gerekir (m. 68/1): ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl, müebbet hapis cezalarında otuz yıl, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmi dört yıl, beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl, beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında on yıl. Süre, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir surette kesintiye uğradığı günden itibaren işler ve kalan ceza miktarı esas alınarak hesaplanır (m. 68/5). Hükümlüye infaz için yetkili mercice yapılan tebligat veya hükümlünün yakalanması ve üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren yeni bir kasıtlı suç işlenmesi ceza zamanaşımını keser (m. 71). Cezaya bağlı hak yoksunlukları ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder (m. 69). Ceza zamanaşımına ilişkin kararları infaz hâkimliği verir (4675 sayılı Kanun m. 4); infaz süreçleri için infaz hâkimliğine şikâyet dilekçesi örneğine bakılabilir.

Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında (millete ve devlete karşı suçlar) yazılı olup ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde dava ve ceza zamanaşımı uygulanmaz (m. 66/7, 68/3).

Zamanaşımı ve tazminat

Ceza davasının düşmesi, tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Haksız fiil nedeniyle tazminat davalarında, eylem aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanunları daha uzun bir zamanaşımı öngörmüşse tazminat davası da bu uzamış ceza zamanaşımına tabi olur (TBK m. 72/2). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bir kararında, avukata karşı açılan tazminat davasında eylem aynı zamanda suç oluşturuyorsa uzamış ceza zamanaşımının uygulanacağını, bunun için ceza davası açılmasının veya mahkûmiyet kararı verilmesinin gerekmediğini belirtmiştir. Başka bir Yargıtay Hukuk Dairesi kararında ise vekâlet sözleşmesine dayanan bir tıbbi hata davasında, eylemin aynı zamanda haksız fiil oluşturması nedeniyle sekiz yıllık uzamış ceza zamanaşımının gündeme geldiği görülmektedir. Haksız fiilde zamanaşımının hesabı için haksız fiilde zamanaşımı rehberimize bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Süreyi yalnızca suç tarihine süre ekleyerek hesaplamak ve kesilme ile durma sebeplerini göz ardı etmek,
• Kolluk ifadesini kesme sebebi saymak,
• Kanundaki cezanın üst sınırı yerine mahkemece verilen veya indirilmiş cezayı esas alarak süreyi yanlış belirlemek,
• Zamanaşımını şikâyet süresiyle karıştırmak,
• Düşme kararını beraat sanmak ve esasa ilişkin savunmayı bırakmak,
• Kesinleşmiş cezada ceza zamanaşımı ile dava zamanaşımını karıştırmak.

Sonuç

Dava zamanaşımı kamu davasını, ceza zamanaşımı kesinleşmiş cezanın infazını sona erdiren iki ayrı kurumdur. Sürelerin üst sınıra göre belirlenmesi, kesme sebeplerinin sınırlı olması ve azami uzamanın yarıyla sınırlanması hesabın doğruluğu için kritik noktalardır. Zamanaşımı dolsa bile mağdurun tazminat hakkı ayrıca değerlendirilir. Her dosyanın tarihleri ve kesme sebepleri farklı olduğundan, kendi durumunuz için bireysel bir hukuki değerlendirme almanız yerinde olur. Ceza hukukunun diğer konuları için Ceza Hukuku uzmanlık sayfamıza bakabilirsiniz.