Mirasın Reddi: Süresi, Usulü ve Sonuçları

Miras yalnızca mal ve hak değil, borç da bırakır. Mirasbırakanın ölümüyle mirasçılar terekeyi bir bütün olarak, yani borçlarıyla birlikte kazanır ve tereke borçlarından kendi malvarlıklarıyla da sorumlu olurlar. Bu sorumluluktan korunmanın yolu mirasın reddidir; ancak ret, kısa bir süreye ve belirli bir usule bağlıdır. Sürenin ve usulün kaçırılması, ödenmesi mümkün olmayan borçların mirasçının üzerinde kalması sonucunu doğurabilir.

Mirasın geçişi ve reddin anlamı

Miras, mirasbırakanın ölümüyle kendiliğinden ve bir bütün olarak mirasçılara geçer (TMK m. 599). Mirasçıların kabul beyanında bulunmasına gerek yoktur; kanun, kabulü varsaymış ve mirasçıya mirası reddetme hakkı tanımıştır. Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir (TMK m. 605/1). Ret, mirasçının mirasbırakanın ölümünden geriye dönük olarak hiç mirasçı olmamış sayılması sonucunu doğurur.

Reddin yanı sıra mirasçıların yararlanabileceği başka araçlar da vardır. Terekenin resmî defterinin tutulmasını isteyen mirasçı, bir ay içinde ret ya da kabul kararını verir ve kabul ederse borçlardan yalnızca deftere yazılanlarla sınırlı olarak sorumlu olur (TMK m. 619 vd.). Resmî tasfiye isteyen mirasçı ise tereke borçlarından hiç sorumlu olmaz, yalnızca artan değer varsa onu alır (TMK m. 632 vd.). Hangi aracın uygun olduğu, terekenin yapısına ve borçların bilinip bilinmediğine göre belirlenir.

Üç aylık süre ve başlangıcı

Mirasın reddi için süre üç aydır (TMK m. 606/1). Sürenin başlangıcı mirasçıya göre değişir: Yasal mirasçılar için süre, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendiklerini ispat etmedikçe, mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten; atanmış mirasçılar için ise mirasbırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işlemeye başlar (TMK m. 606/2). Uygulamada yakın mirasçılar bakımından ölüm tarihi ile öğrenme tarihi çoğunlukla aynıdır; uzakta yaşayan veya mirasbırakanla ilişkisi kopmuş mirasçılar için öğrenme tarihi ayrıca ispatlanmalıdır.

Terekenin yazımı istenmişse süre, yazım işleminin sona erdiğinin mirasçılara bildirilmesiyle başlar (TMK m. 607). Önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi, yasal ve atanmış mirasçılara tanınan ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre verebilir (TMK m. 615). Bu olanak istisnai olup kendiliğinden işlemez; süre dolmadan önce talep edilmesi gerekir.

Ret hakkı mirasçının kendi ölümüyle de ortadan kalkmaz. Mirası reddetmeden ölen mirasçının ret hakkı kendi mirasçılarına geçer; bu mirasçılar için süre, kendi mirasbırakanlarının mirasının kendilerine geçtiğini öğrendikleri tarihten işler (TMK m. 608).

Ret beyanı nasıl yapılır?

Ret, mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır (TMK m. 609). Beyan kayıtsız ve şartsız olmalıdır; "borçlar belli olursa reddediyorum" gibi koşullu beyanlar geçersizdir. Mahkeme, beyanı tutanağa geçirir ve özel kütüğüne kaydeder; reddeden mirasçıya istemi hâlinde reddi gösteren bir belge verilir.

Ret beyanı için mirasçının dava açması gerekmez; işlem çekişmesiz yargı işidir ve hasım gösterilmez. Mirasçının bizzat başvurması ya da bu konuda özel yetki içeren vekâletnameyle avukatı aracılığıyla beyanda bulunması mümkündür. Her mirasçı kendi adına ret beyanında bulunmalıdır; bir mirasçının reddi diğerlerini kapsamaz. Küçükler ve kısıtlılar adına ret için yasal temsilcinin beyanı yeterli olmayıp vesayet altındakiler bakımından vesayet makamının ve denetim makamının izni gerekir (TMK m. 463).

Ret beyanı geri alınamaz. Ancak yanılma, aldatma veya korkutma gibi irade sakatlığı hâllerinde beyanın iptali istenebilir. Yargıtay, mirası reddeden mirasçının mirasçılık belgesinde yine gösterilmesi, ret durumuna işaret edilmesi ve payının kime kaldığının belirtilmesi gerektiğini kabul etmektedir.

Hükmen ret: borca batık miras

Kanun, mirasçıları açıkça borca batık mirasların yükünden korumak için bir karine getirmiştir: Ölümü tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Bu hâlde mirasçıların ret beyanında bulunması gerekmez; miras kendiliğinden reddedilmiş sayılır.

Ne var ki alacaklılar bu durumu kabul etmeyip mirasçılara karşı icra takibi başlatabilir. Bu nedenle mirasçılar, mirasın hükmen reddedilmiş sayıldığının tespiti için dava açar. Bu dava süreye bağlı değildir, tereke alacaklılarına karşı açılır ve asliye hukuk mahkemesinde görülür. Davada mirasbırakanın ölüm tarihindeki aktif ve pasifi karşılaştırılır; borçların malvarlığını açıkça aştığının ve bu durumun çevrede bilinir olduğunun ispatı gerekir. Yargıtay, davalı alacaklının yargılama sırasında muristen alacağının kalmadığını bildirmesi hâlinde tespit isteminin reddedilmesi gerektiğini, çünkü bu durumda hukuki yararın ortadan kalktığını belirtmiştir.

Hükmen reddin en önemli sınırı mirasçının davranışıdır. Tereke mallarını sahiplenen, kendi malvarlığına katan veya olağan yönetimi aşan işlemler yapan mirasçı, mirası kabul etmiş sayılır ve ret hakkını kaybeder.

Ret hakkının düşmesi ve reddin sonuçları

Yasal süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (TMK m. 610/1). Süre dolmadan dahi, tereke işlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan işlemler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçı ret hakkını yitirir (TMK m. 610/2). Buna karşılık zamanaşımı veya hak düşürücü sürelerin dolmasını önlemek için yapılan işlemler ve acil yönetim işleri ret hakkını düşürmez (TMK m. 610/3). Cenaze masraflarını ödemek, mirasbırakanın evini kapatmak, bozulacak malları satmak bu kapsamdadır; buna karşılık mirasbırakanın aracını kendi adına tescil ettirmek veya banka hesabını boşaltmak ret hakkını sona erdirir.

Reddin sonuçları şöyledir:

• Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse payı, miras açıldığında kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m. 611/1). Çocuğu olan bir mirasçının reddi, payın kendiliğinden çocuklarına geçmesi anlamına gelir; borca batık mirasta çocukların da ret beyanında bulunması gerekir.
• Atanmış mirasçının reddi hâlinde payı, mirasbırakanın tasarrufundan aksi anlaşılmadıkça yasal mirasçılarına geçer (TMK m. 611/2).
• En yakın yasal mirasçıların tamamı mirası reddederse miras, sonraki dereceye geçmez; sulh hukuk mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir (TMK m. 612). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, tek mirasçının reddi hâlinde de bu kuralın uygulanacağını ve tasfiyenin resen yapılacağını belirtmiştir. Tasfiye sonunda artan değer, mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir.
• Mirasçı, sonra gelen mirasçılar yararına mirası reddettiğini açıklayabilir; bu hâlde sulh hâkimi o mirasçılara durumu bildirir ve onlar bir ay içinde kabul etmezse miras tasfiye edilir (TMK m. 614).

Reddin alacaklılara karşı bir sınırı da vardır: Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse, alacaklıları veya iflas idaresi, yeterli güvence verilmediği takdirde ret tarihinden itibaren altı ay içinde reddin iptali için dava açabilir (TMK m. 617). Ayrıca mirası reddeden mirasçı, ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldığı ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacağı değer ölçüsünde tereke alacaklılarına karşı sorumlu kalır (TMK m. 618).

Sık yapılan hatalar

• Ölümden sonra "borç var mı" araştırması yapmadan üç aylık süreyi geçirmek.
• Ret beyanını hasımlı bir dava sanıp gereksiz yargılama yürütmek ya da yanlış mahkemeye başvurmak.
• Yalnızca bir mirasçının ret beyanında bulunup altsoyunu unutması; borç bu kez çocuklara geçer.
• Mirasbırakanın banka hesabından para çekmek, aracını devralmak gibi sahiplenme davranışlarından sonra ret talep etmek.
• Hükmen ret davasında borca batıklığı yalnızca icra dosyalarıyla değil, ölüm tarihindeki tüm aktif ve pasifle ortaya koymamak.
• Reddin ölüm aylığını ya da hayat sigortası tazminatını etkileyeceğini düşünerek ret hakkından vazgeçmek.

Sonuç

Mirasın reddi, borca batık bir terekenin yükünden kurtulmanın en kesin yoludur; ancak üç aylık süre, kayıtsız şartsız beyan ve tereke mallarına dokunmama koşullarına sıkı sıkıya bağlıdır. Süre kaçırılmışsa hükmen ret, borçların belirsiz olduğu hâllerde ise resmî defter tutulması gibi seçenekler gündeme gelir. Her mirasçının ve altsoyunun durumunun ayrı ayrı değerlendirilmesi, reddin amacına ulaşmasını sağlar.