Mirastan Feragat Sözleşmesi

Bir ailede mirasbırakan bazen sağlığında malvarlığını düzenlemek ve ileride çıkabilecek uyuşmazlıkları önlemek ister. Bunun yollarından biri, bir mirasçıyla yapılacak mirastan feragat sözleşmesidir. Sözleşmeyle mirasçı, ileride gelecek mirastan sağlığında vazgeçer ve genellikle karşılığında bir bedel veya malvarlığı alır. Bu kurum hem mirasçı hem de diğer mirasçılar için ciddi sonuçlar doğurur; ancak şekil koşulları katı olduğundan uygulamada çokça tartışma yaratır.

Mirastan feragat sözleşmesi nedir?

Mirasbırakan, bir mirasçısıyla karşılıksız veya karşılıklı olarak feragat sözleşmesi yapabilir. Feragat eden mirasçı, mirasçılık sıfatını kaybeder (TMK m. 528). Karşılıksız feragatte mirasçı hiçbir bedel almadan vazgeçer; karşılıklı feragatte ise mirasbırakandan bir edim, para ya da mal alır. Karşılıklı feragat sözleşmesi, aksi öngörülmedikçe feragat eden kişinin altsoyu için de sonuç doğurur.

Mirastan feragat, aşağıdaki kurumlardan ayrılır:

• Mirasın reddi: Mirasbırakanın ölümünden sonra ve üç aylık süre içinde yapılan tek taraflı beyandır (Mirasın Reddi: Süresi, Usulü ve Sonuçları). Mirasbırakan sağken mirası reddetmek mümkün değildir.
• Mirasçılıktan çıkarma: Mirasbırakanın tek taraflı iradesiyle ve kanundaki sebeplere dayanarak yaptığı tasarruftur (Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat)).
• Olumlu miras sözleşmesi: Mirasbırakanın, mirasını veya belirli bir malını sözleşme yaptığı kişiye ya da üçüncü kişiye bırakmayı üstlendiği sözleşmedir (TMK m. 527).

Şekil koşulu

Mirastan feragat sözleşmesi, miras sözleşmeleri gibi resmî şekle bağlıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da miras sözleşmesi (TMK m. 545) ve mirastan feragat sözleşmesinin (TMK m. 528) her ikisinin de resmî şekilde yapılması gerektiğini belirtmektedir. Resmî şekil; taraflar isteklerini aynı anda resmî memura bildirir ve sözleşmeyi memur ile iki tanık önünde imzalar anlamına gelir. Noterde düzenlenen "düzenleme şeklinde" sözleşme bu amaçla kullanılır.

Uygulamada sorun, feragat hükmünün başka bir sözleşmenin (örneğin evlilik öncesi mal ayrılığı sözleşmesinin) içine eklenmesinde çıkar. Yargıtay'a ulaşan dosyalarda, evlenmeden önce yapılan bir mal ayrılığı sözleşmesindeki mirastan feragat hükmünün tanık katılımı olmaksızın düzenlendiği ve miras sözleşmesi şeklinde yapılmadığı için geçersiz olduğu iddiaları gündeme gelmiştir. Bu tür iddialarda ölüme bağlı tasarrufların iptal sebepleri ve hak düşürücü süreleri belirleyici olabilir. Bu nedenle feragat hükmü, mümkünse ayrı ve resmî şekle uygun bir sözleşmede düzenlenmelidir.

Ayrıca mirasbırakanın katılımı veya izni olmadan, henüz açılmamış bir miras hakkında yapılan sözleşmeler geçerli değildir ve bu sözleşmelere dayanılarak yerine getirilmiş edimler geri istenebilir (TMK m. 678). Yani mirasçıların kendi aralarında sağlıkta yaptıkları "feragat" anlaşmaları mirasbırakanın katılımı olmadıkça hüküm doğurmaz.

Sözleşmenin sonuçları

• Mirasçılık sıfatı sona erer. Feragat eden mirasçı yasal payını ve saklı payını isteyemez. Yargıtay önündeki bir dosyada, feragat sözleşmesi yapan eşin vasiyetnamenin iptali ve tenkis davalarında mirasçı sıfatı kalmadığı için aktif husumeti bulunmadığı gerekçesiyle davanın bu yönden reddi gerektiği kabul edilmiştir.
• Altsoy bakımından etki. Karşılıklı feragat, aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyunu da kapsar. Sözleşmede altsoyun durumu açıkça düzenlenmelidir.
• Hükümden düşme. Feragat belli bir kişi lehine yapılmışsa ve o kişi mirasçı olamazsa feragat düşer. Belli bir kişi lehine değilse, en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır; onlar da mirasçı olamazsa feragat yine düşer (TMK m. 529).
• Mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü. Feragat edenin payı diğer mirasçılara kalır; mirasbırakan geri kalan kısımda saklı payları gözeterek vasiyet yapabilir.

Tereke alacaklılarına ve diğer mirasçılara karşı sorumluluk

Feragat, mirasbırakanın alacaklılarını zarara sokmamalıdır. Tereke borçları karşılamıyor ve mirasçılar borçları ödemiyorsa, feragat eden mirasçı ve onun mirasçıları, ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıkları karşılık tutarındaki zenginleşme ölçüsünde alacaklılara karşı sorumludur (TMK m. 530).

Mirasbırakan feragat edene terekenin tasarruf edilebilir kısmını aşan edimlerde bulunmuşsa, diğer mirasçılar tenkis isteyebilir (TMK m. 573). Feragat eden kişi tenkis nedeniyle geri vermekle yükümlü olursa, tenkise tabi değeri veya aldığının tamamını terekeye geri vererek paylaşmaya katılabilir (TMK m. 574). Tenkisin ayrıntıları için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazısına bakabilirsiniz.

Sözleşme nasıl hazırlanır?

İyi hazırlanmış bir feragat sözleşmesinde şunlar açık olmalıdır: tarafların kimlik ve yakınlık bilgileri; feragatin kapsamı (tüm miras mı, belirli bir mal mı); sözleşmenin karşılıksız mı karşılıklı mı olduğu ve karşılığın ne olduğu; ödemenin zamanı ve şekli; feragatin altsoyu bağlayıp bağlamadığı ve belli bir kişi lehine yapılıp yapılmadığı. Tarafların ayırt etme gücüne sahip olduğunu ve iradelerinin sağlıklı olduğunu gösterecek biçimde düzenlenmesi, ileride ehliyetsizlik veya baskı iddialarına karşı önemlidir.

Bir örnek: Mirasbırakanın iki çocuğu (A ve B) vardır ve A'nın iki çocuğu bulunmaktadır. A, mirasbırakandan aldığı bir ev karşılığında karşılıklı feragat sözleşmesi yapmışsa ve sözleşmede aksi öngörülmemişse feragat A'nın çocukları için de sonuç doğurur; yani A'nın çocukları da mirasçı olamaz ve miras B'ye kalır. Sözleşmede altsoyun bağlanmadığı açıkça yazılmışsa, A'nın çocuklarının durumu farklı değerlendirilir. Bu nedenle "çocuklarım için de geçerlidir" veya "geçerli değildir" ifadesinin açıkça yazılması önemlidir.

Geçersizlik ve ortadan kaldırma

Feragat sözleşmesi, diğer sözleşmeler gibi ehliyetsizlik, yanılma, aldatma, korkutma veya aşırı yararlanma (gabin) nedenleriyle sakat olabilir. Yargıtay önündeki dosyalarda feragatin gabin ve hile ile sakat olduğu iddiaları ve noterde yapılan "mirastan feragatten rücu sözleşmesinin" ehliyetsizlik nedeniyle iptali istemleri örnek olarak görülmektedir. Bu tür davalarda sözleşme tarihindeki ayırt etme gücü, verilen karşılığın makul olup olmadığı ve sürelere uyulup uyulmadığı araştırılır.

Taraflar, mirasbırakan sağken yeni bir sözleşmeyle feragati ortadan kaldırabilir. Dönme sözleşmesinin hangi şekle tabi olduğu ve etkisi dosya bazında değerlendirilmelidir.

Pratik kontrol listesi

• Feragati ayrı bir sözleşme olarak ve resmî şekle (memur ve iki tanık) uygun yapın.
• Karşılığın ne olduğunu, ne zaman ödeneceğini ve altsoyun durumunu açıkça yazın.
• Feragat edenin ehliyetini ve iradesinin sağlıklı olduğunu belgeleyin (özellikle ileri yaş ve hastalık hâlinde).
• Tereke borçları ve alacaklıların durumunu ihmal etmeyin; TMK m. 530 sorumluluğunu unutmayın.
• Diğer mirasçıların saklı paylarını gözetin; aşan kazandırmalar tenkise tabidir.

Sık yapılan hatalar

• Feragati noter dışında adi yazılı belgeyle yapmak.
• Mal ayrılığı veya evlilik sözleşmesi içine feragat hükmü eklerken resmî şekil koşullarını tamamlamamak.
• Mirasbırakan sağken mirasçıların birbirleriyle yaptığı anlaşmaların bağlayıcı olduğunu düşünmek.
• Karşılıklı feragatin altsoya etkisini gözden kaçırmak.
• Feragatin kendisine karşı kullanıldığı hâllerde iptal sürelerini beklemek.

Sonuç

Mirastan feragat sözleşmesi, sağlıkta yapılan planlama için etkili bir araç olabilir; ancak resmî şekle, mirasçının ehliyetine ve karşılığın dengeli olmasına çok bağlıdır. Sözleşme sonradan tartışma konusu olduğunda şekil, ehliyet ve süreler belirleyicidir. Her dosyada sözleşme metni ve tarafların durumu ayrı değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir; mirasla ilgili diğer konular için Miras Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.