Sınır Dışı Etme (Deport) Kararı ve İtiraz Süreci

Sınır dışı etme (deport), yabancının idari bir kararla Türkiye'den çıkarılmasıdır. Karar çoğu zaman yakalanma veya tespit anında kısa sürede alınır; buna karşı dava açma süresi de yalnızca yedi gündür. Bu nedenle kararın hangi makamca, hangi sebeplerle alındığını ve hangi hâllerde alınamayacağını bilmek, süreyi doğru işletmek açısından belirleyicidir. Bu yazıda sınır dışı etme kararının sebeplerini, itiraz sürecini, kararın sonuçlarını ve son başvuru yolunu açıklıyoruz.

Karar kim tarafından, hangi sebeplerle alınır?

Sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi'nin talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, YUKK m. 53/1). Karar her yabancı için ayrı verilir; kolluk tarafından yakalanan yabancı hakkında değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati geçemez (YUKK m. 57/1; Uygulama Yönetmeliği m. 54/1). Karar gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; avukatla temsil edilmeyen yabancı kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir (YUKK m. 53/2).

Başlıca sebepler YUKK m. 54/1'de sayılmıştır:

• Mahkûmiyet sonrası sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler (TCK m. 59) ile terör veya çıkar amaçlı suç örgütü bağlantısı bulunanlar,
• giriş, vize ve ikamet izni işlemlerinde gerçek dışı bilgi veya sahte belge kullananlar,
• kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar,
• vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ya da vizesi iptal edilenler,
• ikamet izni iptal edilenler ve izin süresi bittikten sonra kabul edilebilir gerekçe olmaksızın on günden fazla ihlal edenler,
• çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler,
• yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, hakkında giriş yasağı bulunmasına rağmen gelenler,
• ikamet izni uzatma başvurusu reddedildiği hâlde on gün içinde çıkış yapmayanlar,
• uluslararası koruma başvurusu reddedilen ve Kanuna göre Türkiye'de kalma hakkı bulunmayanlar.

Sınır dışı edilemeyecek yabancılar ve terke davet

YUKK m. 54 kapsamında olsalar bile şu kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz (m. 55):

• sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağına dair ciddi emare bulunanlar,
• ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler,
• hayati tehlike arz eden hastalığı için tedavisi sürerken ülkesinde tedavi imkânı bulunmayanlar,
• mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları,
• tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.

Karar alındıktan sonra bu durumun anlaşılması hâlinde karar uygulanmaz ve yabancıya insani ikamet izni verilir; önce üçüncü bir ülkeye gönderilme ihtimali değerlendirilir (Uygulama Yönetmeliği m. 57).

Bazı yabancılara sınır dışı etme kararında belirtilmek kaydıyla, Türkiye'yi terk etmeleri için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır. Kaçma ve kaybolma riski bulunanlara, yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenlere, sahte belge kullananlara ve kamu düzeni açısından tehdit oluşturanlara bu süre tanınmaz. Süre tanınanlara harca tabi olmayan Çıkış İzin Belgesi verilir (YUKK m. 56). Süre içinde ülkeyi terk edenler hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir (m. 9/5).

Karara itiraz: yedi günlük dava süresi

Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı sınır dışı etme kararına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir (YUKK m. 53/3). Sürecin ana hatları şöyledir:

• Mahkemeye başvuran kişi, başvurusunu sınır dışı etme kararını veren makama da bildirir.
• Savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır; duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir.
• Başvurular, dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır.
• Mahkemenin bu konuda verdiği karar kesindir.
• Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.

Yetkili mahkeme, işlemi yapan idari merciin, yani kararı alan valiliğin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m. 32); aynı yerde birden fazla idare mahkemesi varsa hangisinin bakacağını Hâkimler ve Savcılar Kurulu belirler (YUKK m. 101). Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamazsa dosya işlemden kaldırılır ve yeni adres iki ay içinde bildirilmezse dava açılmamış sayılır (YUKK m. 53/3; İYUK m. 26/3); bu nedenle adresin doğru ve güncel bildirilmesi önemlidir.

İdari gözetim altındaki yabancı, dava dilekçesini idareye verebilir; dilekçe yetkili mahkemeye derhal ulaştırılır. Ancak yalnızca sınır dışı etme kararına karşı dava açılması idari gözetimi durdurmaz; idare, yargı yoluna gidildiği bilgisini edindiği andan itibaren sınır dışı işlemini durdurur (Uygulama Yönetmeliği m. 59/3-4). Mahkeme kararı iptal ederse sınır dışı ve varsa idari gözetim kararları sonlandırılır (m. 57/3).

Kararın sonuçları

• İdari gözetim: Kaçma ve kaybolma riski gibi hâllerde valilik idari gözetim kararı alabilir; bu karar ayrı bir itiraz yoluna sahiptir (idari gözetim ve geri gönderme merkezleri rehberimizde ayrıntılı anlatılmıştır).
• Giriş yasağı: Sınır dışı edilen yabancının Türkiye'ye girişi yasaklanır; yasak en fazla beş yıl sürer, ciddi tehdit hâlinde on yıl daha uzatılabilir (YUKK m. 9). Ayrıntılar için giriş yasağı ve tahdit kodları rehberine bakabilirsiniz.
• Masraflar: Seyahat masrafları kural olarak yabancıya aittir; parası yoksa Göç İdaresince karşılanır, geri ödenmeyen masraflar giriş izninin verilmemesine yol açabilir (m. 60/3).
• Gönüllü dönüş: Sınır dışı kararı alınmış ve ülkesine gönüllü dönmek isteyen düzensiz göçmenlere ayni veya nakdi destek sağlanabilir (m. 60/A).

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru

İdare mahkemesinin kararı kesin olduğundan, temel hak ihlali iddiası varsa başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir (6216 sayılı Kanun m. 45, 47). Ülkeye gönderilmesi hâlinde işkence veya yaşam hakkı gibi ciddi bir riskle karşılaşılacağı ileri sürülüyorsa, sınır dışı işleminin durdurulması için İçtüzük m. 73 kapsamında tedbir talep edilebilir.

Sık yapılan hatalar

• Yedi günlük süreyi kaçırmak; idareye dilekçe verip cevap beklemek yerine süresinde idare mahkemesine başvurmamak.
• Dava açıldığını kararı veren makama bildirmemek.
• Kararda dayanılan YUKK m. 54 bendini ve olayın gerçeğe uygunluğunu incelemeden dava açmak.
• Sağlık raporu, tedavi belgesi veya mağdur statüsü gibi m. 55 kapsamındaki durumları belgelendirmemek.
• Güncel adres bildirmemek ve tebligatı takip etmemek.
• Terke davet süresi içinde çıkış yapmamak; giriş yasağı varken ülkeye girmeye çalışmak.

Sonuç

Sınır dışı etme kararı kısa sürede alınır ve dava açma süresi yedi günle sınırlıdır. Karar tebliğ edildiğinde sebebin, sınır dışı edilemeyecek yabancılara ilişkin m. 55 hükmünün ve idari gözetim kararı varsa ayrı itiraz yolunun birlikte değerlendirilmesi gerekir. Süresinde açılan dava, yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemini durdurur; mahkeme kararı kesin olduğundan son başvuru yolu Anayasa Mahkemesidir.