Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Yapılır ve Nasıl Sonuçlanır?

Uluslararası koruma, ülkesinde zulüm veya ciddi zarar riskiyle karşılaşan yabancıların bireysel başvurusu üzerine, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda (YUKK) düzenlenen kayıt, mülakat ve karar süreciyle verilen bir koruma türüdür. Geçici korumadan farklı olarak her başvuru kişisel koşullara göre ayrı incelenir. Bu yazıda hangi statülerin verilebildiğini, başvurunun nasıl yapıldığını, sürecin hangi sürelerle işlediğini, başvuru sahibinin haklarını ve olumsuz karara karşı yolları açıklıyoruz.

Hangi statüler verilebilir?

Kanun üç statü öngörür:

• Mülteci: Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri dolayısıyla zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korkan kişiye verilir (YUKK m. 61). Avrupa ülkeleri, Avrupa Konseyi üyeleri ile Cumhurbaşkanınca belirlenecek diğer ülkelerdir (m. 3).
• Şartlı mülteci: Aynı koşullar Avrupa ülkeleri dışındaki olaylardan doğmuşsa verilir. Kişi, üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye'de kalabilir (m. 62).
• İkincil koruma: Mülteci veya şartlı mülteci sayılmayan, ancak geri gönderilirse ölüm cezasına mahkûm olacak ya da ölüm cezası infaz edilecek, işkenceye veya insanlık dışı muameleye maruz kalacak ya da silahlı çatışma durumlarında ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak kişiye verilir (m. 63).

Bazı kişiler uluslararası korumanın dışında tutulur; örneğin 1951 Sözleşmesi'nin 1(F) maddesindeki fiillerden suçlu olduğuna dair ciddi kanaat bulunanlar (m. 64). Statü verilmese bile hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı muameleye tabi tutulacağı ya da hayatının veya özgürlüğünün tehdit altında olacağı bir yere gönderilemez (m. 4). Statülerin ayrıntılı karşılaştırması için uluslararası koruma türleri rehberimize bakabilirsiniz.

Başvuru nasıl yapılır?

Başvurular valiliklere bizzat yapılır; uygulamada işlemleri il göç idaresi müdürlükleri yürütür (m. 65/1). Her yabancı veya vatansız kişi kendi adına başvurabilir; aynı gerekçeye dayanan ve birlikte gelen aile üyeleri adına da, ergin üyelerin muvafakati alınarak başvuru yapılabilir (m. 65/3). Başvuru kural olarak avukat aracılığıyla yapılamaz, ancak mülakata avukatınız gözlemci olarak katılabilir (Uygulama Yönetmeliği m. 65/1; YUKK m. 75/1).

Başvuru sırasında şunlara dikkat edilir:

• Kimlik bilgilerinin doğru bildirilmesi ve varsa kimlik ve seyahat belgelerinin teslimi gerekir (m. 69).
• Başvuru sahibine usuller, hak ve yükümlülükler ve itiraz süreleri konusunda bilgi verilir; talep halinde tercümanlık hizmeti sağlanır (m. 70).
• Kayıt işlemleri tamamlanınca, yabancı kimlik numarasını içeren ve harca tabi olmayan Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi düzenlenir; belge ikamet izni yerine geçer (m. 76).
• Başvuru sahibine belirli bir ilde ikamet etme ve düzenli bildirimde bulunma yükümlülüğü getirilebilir (m. 71).

Mülakat, inceleme ve karar

Başvuru sahibiyle kayıt tarihinden itibaren otuz gün içinde bireysel mülakat yapılır; mülakat sonunda tutanak düzenlenir ve bir örneği kişiye verilir (m. 75). Başvuru, kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır; bu sürede karar verilemezse başvuru sahibi bilgilendirilir (m. 78/1). Aile adına yapılan başvuru bütün olarak değerlendirilir ve karar tüm aile üyelerini kapsar (m. 78/2). Olumsuz kararın tebliğinde maddi gerekçeler ve hukuki dayanaklar belirtilir (m. 78/6).

İnceleme sırasında başvuru iki özel yoldan geçebilir:

• Kabul edilemez başvuru (m. 72-74): Aynı başvurunun farklı bir gerekçe olmadan yenilenmesi, daha önce mülteci olarak tanındığı ve korumadan yararlanabileceği ilk iltica ülkesinden veya güvenli üçüncü ülkeden gelinmesi gibi hâllerde verilir.
• Hızlandırılmış değerlendirme (m. 79): Başvuruda koruma gerektiren hiçbir hususa değinilmemesi, sahte belge kullanılması, sınır dışı için idari gözetimde bulunulması veya başvurunun yalnızca sınır dışı işlemini geciktirmeye yönelik olması gibi hâllerde uygulanır. Mülakat en geç üç gün içinde yapılır, karar mülakattan sonra en geç beş gün içinde verilir.

Başvuru sahibi yazılı olarak başvurusunu geri çekerse, mazeretsiz olarak mülakata üç defa üst üste gelmezse, idari gözetim yerinden kaçarsa veya belirlenen ikamet yerine gitmez ya da izinsiz terk ederse başvuru geri çekilmiş sayılır ve değerlendirme durdurulur (m. 77).

Başvuru sahibinin hakları ve yükümlülükleri

Başvuru sahibi ve aile üyeleri ilk ve orta öğretimden yararlanır; ihtiyaç sahiplerinin sosyal yardım ve hizmetlere erişimi sağlanabilir (m. 89/1-2). Sağlık güvencesi ve ödeme gücü bulunmayanlar, başvuru kaydından itibaren bir yıl süreyle genel sağlık sigortası kapsamında değerlendirilir (m. 89/3). Çalışma izni için başvuru tarihinden altı ay sonra başvurulabilir (m. 89/4-a).

Başvuru sahibi yalnızca başvuruda bulunduğu için idari gözetim altına alınamaz; gözetim istisnai olup en fazla otuz gün sürebilir (m. 68). Ayrıca avukatla temsil edilme, ücret karşılanamıyorsa yargı önündeki başvurularda adli yardım ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliğiyle temas hakkı vardır (m. 81, 92). Kişisel dosyadaki belgeler incelenebilir; millî güvenlik ve kamu düzenine ilişkin belgeler bunun dışındadır (m. 94).

Yükümlülükler arasında çalışma durumunun, gelir ve taşınmazların otuz gün; adres, kimlik ve medeni hâl değişikliklerinin yirmi iş günü içinde bildirilmesi yer alır. Yükümlülüğe uymayanların eğitim ve temel sağlık hakları dışındaki haklarından yararlanması sınırlandırılabilir (m. 90).

Karar sonrası: itiraz ve yargı yolu

Olumsuz idari karara karşı tebliğden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir. İdari gözetim, kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarında Komisyon yolu yoktur; yalnızca yargı yoluna başvurulabilir (m. 80/1-a). İdare mahkemesine başvuru süresi otuz gündür; kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarında on beş gündür ve mahkeme bu başvuruları on beş gün içinde sonuçlandırır, kararı kesindir (m. 80/1-ç, d).

Uygulama Yönetmeliğine göre Komisyona itiraz edilmesi idare mahkemesine başvuru hakkını engellemez ve dava açma süresini durdurmaz (m. 101/3). Süre hesabında bu nokta dikkate alınmalıdır. İtiraz veya yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalışına izin verilir (YUKK m. 80/1-e).

Başvurusu reddedilen ve başka bir kalış hakkı bulunmayan kişi hakkında sınır dışı etme kararı alınır (m. 54/1-i); bu karara karşı yedi günlük ayrı dava süresi işler (m. 53/3). Statü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren, harca tabi olmayan kimlik belgesi düzenlenir (m. 83). Statü, kanundaki hâllerde sona erer veya iptal edilir (m. 85-86).

Sık yapılan hatalar

• Başvuruyu gereksiz geciktirip makul süre içinde başvuranlara tanınan korumadan yararlanamamak.
• Kayıt ve mülakatta kimlik ve olayları eksik veya birbiriyle çelişkili anlatmak; mazeretsiz mülakata gelmemek.
• Belirlenen ildeki ikamet ve bildirim yükümlülüklerini ihmal etmek.
• Komisyona itirazın dava süresini durdurduğunu varsaymak.
• Kabul edilemez veya hızlandırılmış değerlendirme kararlarında on beş günlük kısa süreyi kaçırmak.
• Sınır dışı etme kararının ayrı bir yedi günlük süreye tabi olduğunu gözden kaçırmak.

Sonuç

Uluslararası koruma başvurusu, kayıt, otuz gün içinde mülakat ve en geç altı ay içinde kararla ilerleyen, her aşamada belirli hak ve yükümlülükler doğuran bir süreçtir. Başvurunun zamanında ve eksiksiz yapılması, kimlik ve olay anlatımında tutarlı olunması ve karar sonrasındaki kısa sürelerin doğru hesaplanması hak kaybını önler. Kararın türüne göre Komisyon yolunun bulunup bulunmadığının ve dava süresinin başta belirlenmesi önemlidir.