Hangi durumlarda kullanılır?
- Sabit bedelli tedarik, hizmet veya yapım sözleşmesinde sözleşmeden sonra ortaya çıkan olağanüstü bir olay nedeniyle maliyetler öngörülemez ölçüde artmışsa
- Edimler arasındaki denge borçlu aleyhine dürüstlük kurallarına aykırı derecede bozulmuş ve borç henüz ifa edilmemişse veya ifaya ihtirazi kayıtla devam ediliyorsa
- Karşı taraf bedel artışı veya süre uzatımı talebini reddetmiş ve sözleşmede özel bir uyarlama hükmü bulunmuyorsa
- Uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönme ya da sürekli edimli sözleşmenin feshi terditli olarak talep edilecekse
Dikkat edilmesi gereken noktalar
- TBK m. 138'in şartları birlikte aranır: sözleşme yapılırken taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmalı; bu durum edim dengesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine bozmalı ve borçlu borcunu henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır. Kur artışı, enflasyon veya fiyat dalgalanmaları tek başına öngörülemez sayılmayabileceğinden olayın olağanüstü ve öngörülemez olduğu somut olarak ispatlanmalıdır.
- Borçlu ifaya ihtirazi kayıt koymadan devam ederse veya uzun süre sessiz kalırsa dürüstlük kuralları gereği hakkını yitirebilir; bu nedenle durum karşı tarafa gecikmeksizin yazılı (noter ihtarı veya KEP) bildirilmeli, uyarlama talebi yapılmalı ve ifaya haklar saklı tutularak devam edildiği belirtilmelidir. Sözleşmede fiyat farkı veya uyarlama maddesi varsa önce o hüküm uygulanır. TBK m. 138 için ayrı bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir; ancak para alacağına dönüşen istemler genel zamanaşımına (TBK m. 146) tabidir.
- Hâkim önce sözleşmeyi yeni koşullara uyarlar; uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden döner, sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih hakkını kullanır (TBK m. 138). Uyarlamanın nasıl yapılacağı (bedel artışı, süre uzatımı, edimin yeniden dengelenmesi) somut ve hesaplanabilir biçimde istenmeli, dönme veya fesih terditli olarak ileri sürülmelidir. Madde yabancı para borçlarında da uygulanır.
- Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; taraflar tacir ve uyuşmazlık ticari işletmeleriyle ilgiliyse asliye ticaret mahkemesi görevli olur (TTK m. 4, 5). Yalnızca sözleşmenin uyarlanması veya feshi (inşai talep) istenen davalar TTK m. 5/A'nın saydığı para alacağı ve tazminat davaları arasında yer almadığından genellikle arabuluculuk şartına tabi tutulmaz; talep bedel farkının ödenmesi veya iadesi gibi para alacağı içeriyorsa dava şartı aranır. Tereddüt hâlinde arabulucuya başvurulması usulden ret riskini ortadan kaldırır. Yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa yeri mahkemesidir (HMK m. 6, 10).
- Uyarlama sonucu oluşacak bedel farkı belirli ise nispi harç, belirlenemiyorsa maktu harç söz konusu olabilir; dava değeri mahkemece değerlendirilir. Sözleşme öncesi fiyat teklifleri ve maliyet tabloları, olağanüstü olayı gösteren resmî kayıtlar ve piyasa verileri, ihtirazi kayıtlı fatura ve ödeme belgeleri ile bildirim yazışmaları sunulmalı; maliyet artışı ve edim dengesinin bozulması bilirkişi (mali müşavir veya sektör uzmanı) raporuyla gösterilmelidir.
Örnek dilekçe
Köşeli parantez içindeki [ALANLAR] somut olaya göre doldurulmalıdır.
[MAHKEME] ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ'NE
DAVACI : [DAVACI UNVANI] (Vergi No: [VERGİ NO])
[ADRES]
VEKİLİ : Av. [VEKİL ADI]
[ADRES]
DAVALI : [DAVALI UNVANI] (Vergi No: [VERGİ NO])
[ADRES]
KONU : [SÖZLEŞME TARİHİ] tarihli sözleşmenin, sözleşmeden sonra ortaya çıkan olağanüstü durum nedeniyle TBK m. 138 uyarınca yeni koşullara uyarlanması, uyarlama mümkün olmazsa terditli olarak sözleşmeden dönülmesi veya sözleşmenin feshi talebidir.
DAVA DEĞERİ : [DAVA DEĞERİ] TL (uyarlama sonucunda ortaya çıkacak bedel farkı)
AÇIKLAMALAR
1. Davacı ile davalı arasında [SÖZLEŞME TARİHİ] tarihinde, davacının davalıya [SÖZLEŞME KONUSU] sağlamasını konu alan [SÖZLEŞME SÜRESİ] süreli sözleşme imzalanmıştır. Sözleşmede bedel [SÖZLEŞME BEDELİ] TL olarak sabitlenmiş ve sözleşme süresince değişmeyeceği kararlaştırılmıştır.
2. Sözleşmenin imzalanmasından sonra [OLAĞANÜSTÜ DURUM] meydana gelmiş ve bunun sonucunda davacının edimi ifa için katlanmak zorunda olduğu maliyetler yaklaşık yüzde [MALİYET ARTIŞ ORANI] oranında artmıştır. Bu durum, sözleşme yapılırken taraflarca öngörülmeyen ve dürüstlük kurallarına göre öngörülmesi de beklenemeyecek olağanüstü bir olay olup davacının kusurundan kaynaklanmamaktadır.
3. Olay nedeniyle edimler arasındaki denge davacı aleyhine bozulmuş, sözleşmenin sabit koşullarıyla ifasının davacıdan istenmesi dürüstlük kurallarına aykırı hâle gelmiştir (TMK m. 2). Davacı borcunu henüz tamamen ifa etmemiş olup [İHTİRAZİ KAYIT TARİHİ] tarihinden itibaren aşırı ifa güçlüğünden doğan haklarını saklı tutarak ifaya devam etmektedir.
4. Davacı, olağanüstü durumu ve sözleşmenin [UYARLAMA TALEBİ] şeklinde uyarlanması talebini [NOTER ADI] Noterliğinin [İHTAR TARİHİ] tarih ve [YEVMİYE NO] yevmiye numaralı ihtarnamesiyle davalıya bildirmiş, davalı talebi kabul etmemiştir. Sözleşmede fiyat farkı veya uyarlamaya ilişkin özel bir hüküm bulunmamaktadır.
5. TBK m. 138 uyarınca bu şartlar gerçekleştiğinde borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi, sürekli edimli sözleşmelerde ise dönme yerine fesih hakkını kullanmayı isteyebilir. Bu nedenle sözleşme bedelinin [YENİ BEDEL] TL olarak (veya bilirkişi raporuyla belirlenecek tutara) uyarlanması talep edilmekte; uyarlama mümkün görülmezse terditli olarak sözleşmenin feshi veya sözleşmeden dönülmesi istenmektedir.
HUKUKİ NEDENLER : 6098 sayılı TBK m. 138; 4721 sayılı TMK m. 2; 6102 sayılı TTK m. 4, 5; 6100 sayılı HMK ve ilgili sair mevzuat.
HUKUKİ DELİLLER : Sözleşme ve ekleri, sözleşme öncesi fiyat teklifleri ve maliyet tabloları, olağanüstü durumu gösteren resmî kayıtlar ve piyasa verileri, ihtirazi kayıtlı fatura ve ödeme belgeleri, noter ihtarnamesi ve davalının cevabı, ticari defterler, bilirkişi incelemesi, tanık beyanları ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM : Yukarıda açıklanan nedenlerle;
1. [SÖZLEŞME TARİHİ] tarihli sözleşmenin TBK m. 138 uyarınca yeni koşullara uyarlanmasına ve sözleşme bedelinin [YENİ BEDEL] TL olarak (veya bilirkişi raporuyla belirlenecek tutara) uyarlanmasına,
2. Uyarlamanın mümkün görülmemesi hâlinde terditli olarak sözleşmeden dönülmesine veya sözleşmenin feshine,
3. Yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine
karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim. [TARİH]
Davacı Vekili
Av. [VEKİL ADI]
EKLER:
1. Sözleşme ve ekleri
2. Fiyat teklifleri ve maliyet tabloları
3. Olağanüstü durumu gösteren belgeler ve piyasa verileri
4. [NOTER ADI] Noterliği ihtarnamesi ve davalının cevabı
5. İhtirazi kayıtlı fatura ve ödeme belgeleri
6. Vekâletname
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme ve örnek amacıyla sunulmaktadır. Her hukuki uyuşmazlığın özellikleri farklıdır. Dilekçenin somut olaya göre bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi önerilir.
İlgili İçerikler
Emsal Kararlar
- Bölge Adliye MahkemesiE. 2024/1059, K. 2025/2329Aşırı ifa güçlüğü – İzmir BAM 13. Hukuk Dairesi, 2024/1059 E., 2025/2329 K.
- Bölge Adliye MahkemesiE. 2020/459, K. 2023/444TBK'nın 138.maddesi uyarınca, mücbir sebep iddiasına dayalı sözleşmenin uyarlanması talebi – İstanbul BAM 14. Hukuk Dairesi, 2020/459 E., 2023/444 K.
- Bölge Adliye MahkemesiE. 2023/619, K. 2025/932Sigorta hizmeti alım sözleşmesinin uyarlanması istemi (aşırı ifa güçlüğü) – Ankara BAM 20. Hukuk Dairesi, 2023/619 E., 2025/932 K.
- Bölge Adliye MahkemesiE. 2021/1622, K. 2024/118Alacak (aşırı ifa güçlüğü) – İstanbul BAM 13. Hukuk Dairesi, 2021/1622 E., 2024/118 K.
Örnek Dilekçeler
- Noter (İhtarname)Sözleşmeden Dönme ve Bedel İadesi İhtarnamesi (TBK m. 125)
- Tüketici MahkemesiÖn Ödemeli Konut Satışında Sözleşmeden Dönme ve Bedel İadesi Dava Dilekçesi (6502 sayılı Kanun m. 40-46)
- Tüketici MahkemesiAyıplı Hizmet Nedeniyle Bedel İadesi ve Tazminat Dava Dilekçesi (6502 sayılı Kanun m. 13-15)
- Tüketici MahkemesiPaket Tur Sözleşmesine Aykırılık Nedeniyle Tazminat Dava Dilekçesi (6502 sayılı Kanun m. 51)