Ayıplı Mal Satışında Tüketicinin Seçimlik Hakları

Satın aldığınız ürün ilk günlerden arıza çıkardığında, reklamda vaat edilen özellikleri taşımadığında ya da eksik teslim edildiğinde elinizdeki başlıca araç 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'daki seçimlik haklardır. Kanun tüketiciye dört ayrı hak tanır; hangisini seçeceğiniz sizin elinizdedir, ancak her hakkın kendine özgü sınırları, süreleri ve muhatabı vardır. Bu yazıda bu hakları ve bunları kullanırken dikkat edilecek noktaları açıklıyoruz.

Ayıplı mal nedir?

Kanuna göre ayıplı mal, tüketiciye tesliminde taraflarca kararlaştırılan örnek ya da modele uygun olmayan veya objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımadığı için sözleşmeye aykırı olan maldır (6502 m. 8). Ambalajında, etiketinde, kullanma kılavuzunda, internet sayfasında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden birini veya birkaçını taşımayan, satıcının bildirdiği niteliğe aykırı olan ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı sayılır. Kararlaştırılan sürede teslim edilmemesi veya satıcının yaptığı montajın gereği gibi yapılmaması da sözleşmeye aykırı ifadır.

Satın alma sırasında ayıbı biliyorsanız ya da bilmeniz sizden beklenebilecekse sözleşmeye aykırılıktan söz edilemez (m. 10/2). İkinci el veya ayıbı belirtilmiş mal satışında bu nedenle ayıp bilgisinin satıcı tarafından açıkça verilip verilmediği önem taşır.

Dört seçimlik hak

Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda şu haklardan birini kullanabilirsiniz (6502 m. 11/1):

• Sözleşmeden dönme: Malı geri vermeye hazır olduğunuzu bildirerek sözleşmeyi sona erdirirsiniz; ödediğiniz bedelin tamamı derhâl iade edilir.
• Bedel indirimi: Malı alıkoyar, ayıp oranında satış bedelinden indirim istersiniz; indirim tutarı derhâl iade edilir.
• Ücretsiz onarım: Aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde, bütün masraflar satıcıya ait olmak üzere malın onarılmasını istersiniz.
• Ayıpsız misli ile değiştirme: İmkân varsa malın ayıpsız bir benzeri ile değiştirilmesini istersiniz.

Satıcı, tercih ettiğiniz talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Seçimlik haklar, hakkın kullanıldığına dair irade beyanının karşı tarafa ulaşmasıyla sonuç doğuran yenilik doğurucu haklardır; bu yüzden seçiminizi yazılı ve açık yapmanız gerekir. Bedel indiriminin tutarı, taraflar anlaşamazsa bilirkişi incelemesiyle "ayıp oranında" olacak biçimde belirlenir.

Dönme ve bedel indirimi satıcıya karşı kullanılır. Ücretsiz onarım ve ayıpsız misli ile değiştirme hakları ise üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir; bu hakların yerine getirilmesinden satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Üretici veya ithalatçı, ayıbın malı kendisinin piyasaya sürmesinden sonra doğduğunu ispat ederse sorumlu tutulmaz (m. 11/2).

Seçimin sınırları ve süreler

Onarım veya değiştirme satıcı için orantısız güçlükler doğuracaksa yalnızca dönme veya bedel indirimi haklarından birini kullanabilirsiniz; orantısızlık belirlenirken malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer haklara başvurmanın sizin açınızdan sorun oluşturup oluşturmayacağı dikkate alınır (m. 11/3).

Onarım veya değiştirme talebi satıcıya, üreticiye ya da ithalatçıya yöneltildiği andan itibaren azami otuz iş günü içinde (konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda altmış iş günü) yerine getirilmelidir. Yönetmelik ekindeki listede yer alan mallarda onarım, o mal için belirlenen azami tamir süresi içinde yapılır. Bu süreler aşılırsa diğer seçimlik haklarınızı kullanmakta serbestsiniz (m. 11/4). Garanti Belgesi Yönetmeliği ayrıca, ücretsiz onarım seçilmiş olsa bile malın garanti süresi içinde tekrar arızalanması, azami tamir süresinin aşılması veya tamirinin mümkün olmadığının raporla belirlenmesi hâllerinde bedel iadesi, bedel indirimi ya da imkân varsa ayıpsız misli ile değişim istenebileceğini öngörür; satıcı bu talebi reddedemez (m. 9). Tamirde geçen süre garanti süresine eklenir (m. 6/3).

Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan masrafları seçilen hakkı yerine getiren taraf karşılar. Bu haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu uyarınca tazminat da talep edebilirsiniz (m. 11/6). İnternetten veya uzaktan iletişim araçlarıyla aldığınız mallarda gerekçesiz cayma hakkı ile ayıp hakları ayrı kurumlardır: cayma süresi geçmiş olsa bile ayıp nedeniyle seçimlik haklarınız devam eder. Cayma hakkının koşulları için mesafeli satışlarda cayma hakkı rehberimize bakabilirsiniz.

İspat yükü ve zamanaşımı

Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir; malın ayıplı olmadığını ispat etmek satıcıya düşer. Bu karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz (m. 10/1). Altı aydan sonra ortaya çıkan ayıplarda ayıbın teslim anında bulunduğunu ispat etmeniz gerekebilir; bu nedenle servis ve uzman raporlarını saklamanız önemlidir.

Ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre beş yıldır. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan (konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan) az olamaz. Ayıp ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (m. 12). Kanun bu hâllerde ayıp için ayrıca kısa süreli bir ihbar süresi öngörmemiştir; yine de sorunu fark eder etmez yazılı bildirmek ispat açısından yararlıdır.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 2026 tarihli kararlarında, imalat kaynaklı boya ayıbı bulunan sıfır kilometre araçlarda ayıbın üretimden kaynaklandığı bilirkişi raporlarıyla saptandığında ve yayılma eğilimi gösterdiğinde, tüketicinin ayıpsız misli ile değişim hakkını seçmesinin yerinde olduğu kabul edilmiştir. Ayrıntılar için ayıplı araç rehberimize bakabilirsiniz.

Haklarınızı nasıl kullanırsınız?

Önce seçtiğiniz hakkı satıcıya yazılı olarak (noter, kayıtlı elektronik posta veya e-posta ile) bildirin; fatura, garanti belgesi, servis raporu, fotoğraf ve yazışmaları saklayın. Satıcı talebi yerine getirmezse uyuşmazlığın değerine göre yol ayrılır: 2026 yılı için 186.000 TL'nin altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurulur; sınırın üzerinde ise dava açmadan önce arabulucuya başvurulur ve ardından tüketici mahkemesinde dava açılır (6502 m. 68, 73/A). Başvuru adımları için tüketici hakem heyeti rehberimize bakabilirsiniz. Tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerindeki mahkemede de açılabilir (m. 73/5).

Sık yapılan hatalar

• Talebi belirsiz bırakmak veya aynı anda birden fazla hakkı istemek.
• Satıcıyla yalnızca sözlü ya da telefonla konuşmak, yazılı bildirim yapmamak.
• Ayıbın kullanım hatasından değil üretim veya satış öncesi bir sorundan kaynaklandığını gösteren servis raporunu almamak.
• Garanti süresinin dolmasının ayıp haklarını da bitirdiğini sanmak.
• Mal ticari amaçla alınmışken tüketici haklarına dayanmak; bu durumda Türk Borçlar Kanunu ve ticari satım kuralları uygulanır.
• Hakem heyetine başvururken belgeleri eksik sunmak.

Sonuç

Ayıplı mal nedeniyle dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve misli ile değiştirme haklarından birini seçme yetkisi tüketiciye aittir; satıcı bu tercihi yerine getirmek zorundadır. Orantısızlık, otuz iş günlük süre ve azami tamir süresi gibi sınırlar tercihinizi etkileyebilir. Altı aylık karine, iki yıllık zamanaşımı ve yazılı bildirim, hakkın korunması bakımından belirleyicidir. Uyuşmazlığın değerine göre hakem heyeti veya arabuluculuk sonrası tüketici mahkemesi yoluna gidilir.