Konut (Yangın) Sigortası Hasarları: Bedel Nasıl Belirlenir, Ödeme Reddedilirse Ne Yapılır?

Mutfakta çıkan küçük bir yangın, çatıdan sızan su ya da komşudan sirayet eden bir alev… Konut sigortası olan kişi için asıl sınav hasardan sonra başlar: Zarar poliçenin kapsamında mı? Bedel nasıl hesaplanacak? Sigorta şirketi "eksik sigorta" ya da "ihbar süresi" gerekçesiyle ödemeyi kısabilir mi? Bu yazıda yangın ve konut sigortası hasarlarını Türk Ticaret Kanunu ile Yangın Sigortası Genel Şartları çerçevesinde ele alıyoruz.

Konut sigortası neleri kapsar?

Konut sigortaları çoğunlukla yangın sigortası temeli üzerine kurulur ve poliçe özel şartları ile klozlarla genişletilir. Türkiye Sigorta Birliği'nin yayımladığı Yangın Sigortası Genel Şartları'na göre temel teminat, yangının, yıldırımın, infilakın veya yangın ve infilak sonucu meydana gelen duman, buhar ve hararetin sigortalı mallarda doğrudan neden olacağı maddi zararlardır. Genel şartlarda öngörülen diğer ayrım şöyledir:

• Grev, kargaşa, terör ve deprem gibi hâller ancak ek sözleşmeyle teminata alınabilir.
• Kar ağırlığı, sel ve su baskını, yer kayması, fırtına, dahili su, duman, taşıt çarpması ve kötü niyetli hareketler, kendi zararları bakımından ek sözleşme ister; ancak bu olayların neden olduğu yangın ve infilak zararları ek sözleşme olmasa da kapsam içindedir.
• Enkaz kaldırma masrafları, kira kaybı, sanat eseri niteliğindeki eşya ve mücevher gibi kalemler ise yalnızca sigorta bedelleri poliçede ayrıca belirtilmek kaydıyla ek sözleşmeyle teminata alınabilir.
• Savaş, nükleer riskler ve kamu otoritesinin tasarrufları teminat dışındadır; yangın çıkmaksızın yalnızca kısa devre veya voltaj değişimi nedeniyle elektrikli cihazların bozulması da kapsam dışında sayılmıştır.

Hırsızlık, cam kırılması veya su tesisatı hasarı gibi teminatlar paket poliçelerde klozlarla eklenir; dolayısıyla "konut sigortam var" demek, her zararın karşılanacağı anlamına gelmez. Deprem zararı için zorunlu deprem sigortasının ayrı olduğunu hatırlatmak gerekir; deprem sonucu çıkan yangın ise zorunlu deprem sigortasının kapsamındadır, ayrıntı için DASK yazımıza bakılabilir.

Hasar bedeli nasıl hesaplanır?

Hesapta üç kavram belirleyicidir: sigorta bedeli, sigorta değeri ve tazmin kıymeti.

Tazmin kıymeti. Genel şartlara göre tazminat hesabında rizikonun gerçekleştiği andaki rayiç bedel esas alınır; taraflar poliçenin ikame bedeli (yeni değer) üzerinden düzenlenmesi konusunda da anlaşabilir ve bu durum poliçede açıkça yazılır. Rayiç bedel esasında eskime, aşınma ve yıpranma payı düşülür. İkame bedeli esasında ise poliçede belirtilen azami eskime oranı veya yaşı aşılmadıkça yeniden yapım veya satın alma maliyeti esas alınır; sigortacının eksik sigorta, sovtaj ve belirgin teknoloji farkından kaynaklanan indirim hakları saklıdır. Binalarda sigorta bedelinin tespitinde arsa değeri dikkate alınmaz.

Eksik sigorta. Poliçedeki sigorta bedeli hasar anındaki değerden düşükse ve menfaatin bir kısmı zarar görmüşse, aksine sözleşme bulunmadıkça sigortacı, sigorta bedelinin sigorta değerine olan oranı kadar zarardan sorumludur. Sigorta bedeli değerin yarısıysa zararın da yarısı ödenir. Sigorta ettiren, rizikodan önce noter protestosuyla sigortacıya bildirip prim farkını ödeyerek bu oranın uygulanmamasını sağlayabilir. Bedel değeri aşıyorsa aşan kısım geçersizdir.

Muafiyet ve mutabakatlı değer. Belirli bir tutara veya sigorta bedelinin yüzdesine kadar olan hasarların sigortacıca ödenmeyeceği kararlaştırılabilir; oran veya tutar poliçeye yazılır. Taraflar, sözleşme yapılırken bina ve eşyanın değerini ortak seçilen bilirkişilere belirletip bu değere itiraz edilmemesini de kararlaştırabilir.

Ne zaman, nasıl bildirmeli?

Genel şartlar, sigortalıdan rizikoyu öğrendiği tarihten itibaren en geç beş iş günü içinde sigortacıya bildirimde bulunmasını, zararı önleyici ve azaltıcı önlemleri almasını, zorunlu haller dışında hasarlı yer veya eşyada değişiklik yapmamasını ve sigortacının incelemesine izin vermesini bekler. Türk Ticaret Kanunu da rizikonun öğrenilir öğrenilmez gecikmeksizin bildirilmesini ister; geç bildirim zararı artırmışsa kusurun ağırlığına göre tazminattan indirim yapılır (m. 1446). Sigorta ettirenin kasten yangına sebebiyet vermesi veya zararı kasten artırması hâlinde hak düşer.

Bildirimin ardından sigortacı, hasar miktarına ilişkin belgelerin verilmesinden itibaren bir ay içinde incelemeyi tamamlayıp tazminat miktarını bildirmekle yükümlüdür; kesinleşen tazminat ise en geç bir ay içinde ödenir. Kanun ayrıca ihbardan kırk beş gün sonra borcun her hâlde muaccel olacağını ve sigortacının ihtara gerek kalmadan temerrüde düşeceğini düzenler (TTK m. 1427). İncelemeler üç ay içinde tamamlanamazsa sigortacı, tespit edilecek hasarın en az yüzde ellisini avans olarak ödemek zorundadır.

Pratikte yangın raporu (itfaiye), kolluk tutanağı, hasarın fotoğraf ve videosu, faturalar, eşya listesi ve satın alma belgeleri hasarın ispatında belirleyicidir. Enkaz temizlenmeden ve sigortacının eksperi görmeden onarıma başlanmamalıdır.

Ödeme reddedilir veya eksik yapılırsa

Rizikonun teminat dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir (TTK m. 1409/2); sigortacı ret gerekçesini yazılı olarak açıklamalı, dayandığı genel şart veya kloz hükmünü göstermelidir. En sık karşılaşılan gerekçeler şunlardır: eksik sigorta nedeniyle oransal ödeme, rizikonun poliçede kapsam dışı sayılması, ihbarın geç yapılması, sözleşme sırasında bildirilmeyen önemli bir husus (beyan yükümlülüğü) ve muafiyet uygulaması.

Zarar miktarında anlaşılamazsa tarafların, isterlerse hakem-bilirkişilere gidebileceği genel şartlarda düzenlenmiştir; hakem-bilirkişi kararlarına ancak tespit edilen miktarın gerçek durumdan önemli ölçüde farklı olması hâlinde itiraz edilebilir. Aksi hâlde yol, sigorta şirketine yazılı başvuru, sonuç alınamazsa Sigorta Tahkim Komisyonu (sigortacı sistemin üyesiyse; süreç için Sigorta Tahkim Komisyonu'na nasıl başvurulur yazısına bakılabilir) veya mahkemedir. Sigortalı tüketici sıfatındaysa tüketici hakem heyeti ya da tüketici mahkemesi, ticari işletmesine ilişkin sigorta yaptırmışsa asliye ticaret mahkemesi söz konusu olur; dava öncesi arabuluculuk şartı da buna göre değişir (6502 sayılı Kanun m. 73/A, TTK m. 5/A). Sigorta sözleşmesinden doğan istemler alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yılda, her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 1420). Dava dilekçesi örneği için yangın (konut) sigortası tazminat dava dilekçesi incelenebilir.

Sigortacı tazminatı ödedikten sonra, ödediği tutar oranında sigortalının yerine geçer ve zarara sebep olan üçüncü kişiye rücu edebilir (TTK m. 1472); sigortalı da bu hakkı ihlal edecek davranışlardan kaçınmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Sigorta bedelini düşük tutmak ve yenilemelerde güncellememek; bu eksik sigorta nedeniyle oransal ödemeye yol açar.
• Eşya ve değerli kalemlerin belgesini saklamamak.
• Sigortacının eksperi görmeden hasarlı yeri temizlemek veya onarmak.
• Ret yazısındaki gerekçeyi kontrol etmeden eksik ödemeyi ibra ile kabul etmek.
• Kiracı ve malik sorumluluğuna, komşuya sirayet eden hasara ilişkin ek teminatları poliçeye eklememek.
• İki yıllık zamanaşımını sigortacıyla yazışarak geçirmek.

Sonuç

Konut ve yangın sigortasında tazminatın miktarı, poliçedeki sigorta bedelinin gerçek değere yakınlığına, tazmin kıymeti esasına, muafiyete ve teminat kapsamına bağlıdır. Hasar sonrasında zamanında ihbar, belgelerin saklanması ve sigortacının ret gerekçesinin ayrıntılı incelenmesi hak kaybını önler. Her dosyada poliçe özel şartları, klozlar ve hasar belgeleri farklı olduğundan somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.