Ticari Defterlerin Delil Değeri

Ticari bir alacak davasında en sık başvurulan delillerden biri tarafların ticari defterleridir; ancak defterde bir kaydın bulunması, o kaydın mahkemede lehinize delil sayılacağı anlamına gelmez. Kanun defterlerin delil olabilmesi için belirli şartlar arar ve bu şartların varlığı karşı tarafın defterleriyle birlikte değerlendirilir. Bu yazıda defterlerin nasıl tutulması gerektiğini, delil olarak kabul şartlarını, ibraz ve inceleme usulünü ve defter kayıtlarının tek başına yeterli olmadığı hâlleri açıklıyoruz.

Ticari defterler nasıl tutulmalıdır?

Her tacir ticari defterleri tutmak ve defterlerinde ticari işlemlerini, işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini açıkça görülebilir şekilde ortaya koymak zorundadır; defterler, üçüncü kişi uzmanlara makul sürede yapacakları incelemede işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verecek biçimde tutulur (TTK m. 64/1). Pay defteri, yönetim kurulu karar defteri ve genel kurul toplantı ve müzakere defteri gibi muhasebeyle ilgili olmayan defterler de ticari defterdir (TTK m. 64/4). Defterler Türkçe tutulur; kayıtlar eksiksiz, doğru, zamanında ve düzenli yapılır; bir kayıt, önceki içeriği belirlenemeyecek şekilde çizilemez ve değiştirilemez (TTK m. 65).

Fiziki defterlerde açılış onayı kuruluşta ve kullanılmaya başlanmadan önce, sonraki dönemlerde ise defterlerin kullanılacağı faaliyet döneminin ilk ayından önceki ayın sonuna kadar noter tarafından yapılır; anonim ve limited şirketlerin ticaret siciline tescili sırasında açılış onayını ticaret sicili müdürlükleri yapar. Yevmiye defterinin kapanış onayı izleyen faaliyet döneminin altıncı ayının sonuna, yönetim kurulu karar defterinin kapanış onayı ise izleyen dönemin birinci ayının sonuna kadar yaptırılır (TTK m. 64/3). Elektronik ortamda tutulan defterlerde açılış ve bu kapanış onayları için noter veya ticaret sicili müdürlüğü onayı aranmaz; ancak bilgilerin saklanma süresince her zaman ulaşılabilir ve kolaylıkla okunabilir olması şarttır (TTK m. 64/3 ve 65/4). Tacir ayrıca işletmesiyle ilgili gönderilmiş her türlü belgenin kopyasını yazılı, görsel veya elektronik ortamda saklamakla yükümlüdür (TTK m. 64/2). Defter tutma bakımından vergi mevzuatının hükümleri de uygulanır; TTK bu hükümlerin uygulanmasına engel değildir (TTK m. 64/5). Defterler ve kayıtların dayandığı belgeler on yıl saklanır (TTK m. 82).

Defterler hangi şartlarla delil sayılır?

Ticari davalarda mahkeme, tarafların defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir. Defterlerin delil olarak kabul edilebilmesi için kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve defter kayıtlarının birbirini doğrulamış olması şarttır (HMK m. 222/1 ve 2).

Bu şartlara uygun defter kayıtlarının sahibi lehine delil sayılması için ayrıca karşı tarafın aynı şartlara uygun defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması, karşı tarafın defterlerini ibraz etmemesi veya kayıtların aksinin senet ya da diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerekir. Karşı tarafın şartlara uygun defterleri ilgili hususta hiçbir kayıt içermiyorsa defterler sahibi lehine delil olarak kullanılamaz; şartlara uygun defterlerdeki lehe ve aleyhe kayıtlar da birbirinden ayrılamaz (HMK m. 222/3). Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve kayıtları birbirini doğrulamayan defterler ise sahibi aleyhine delil olur (HMK m. 222/4). Uygulamada karşı tarafın defterleri usulsüz olduğunda, usulüne uygun defterleri bulunan tarafın kayıtlarının esas alındığı görülebilir. Taraflardan biri tacir olmasa bile, tacir olan tarafın defter kayıtlarını kabul edeceğini belirtir ve bu taraf defterlerini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır (HMK m. 222/5).

Defterler nasıl ibraz edilir ve incelenir?

Ticari uyuşmazlıklarda mahkeme, tarafların defterlerinin ibrazına resen veya taraflardan birinin istemi üzerine karar verebilir (TTK m. 83/1). Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin yalnızca ilgili kısımlarının onaylı örnekleri de ibraz edilebilir (HMK m. 219/2). Defterlerin uyuşmazlıkla ilgili kısımları tarafların katılımıyla incelenir ve gerekirse ilgili yapraklardan suret alınır (TTK m. 84/1). Defterlerin tümünün incelenmesine ise yalnızca malvarlığı hukukuna ilişkin, özellikle mirasa, mal ortaklığına ve şirket tasfiyesine ilişkin uyuşmazlıklarda karar verilebilir (TTK m. 85). İbrazına karar verilen belgeyi süresinde ibraz etmeyen taraf bakımından mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir (HMK m. 220/3).

Defter kayıtları tek başına yeterli midir?

Mahkemeler defter kayıtlarını diğer delillerle birlikte değerlendirir; defter incelemesi uygulamada bilirkişi aracılığıyla yapılır ve rapora yönelik itirazlar ek rapor alınmasını gerektirebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2025'te onadığı bir ithalat satışı uyuşmazlığında ilk derece mahkemesi, davalının defter kayıtlarının banka ve vergi dairesi kayıtlarıyla uyumlu olmaması nedeniyle bu kayıtları hükme esas almamış, borç ilişkisini fatura, konşimento ve gümrük belgelerinden belirlemiştir. Aynı Dairenin 2026'da onadığı bir sigorta acenteliği prim alacağı davasında ise ilk derece mahkemesi, davalının defterlerinin usulüne uygun düzenlenmediğini, ibraname savunmasının ispatlanamadığını belirterek davacının defter ve kayıtlarına göre alacağı kabul etmiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 53. Hukuk Dairesi ise 2025 sonunda verdiği bir kararda, taraf defterlerinde kayıtlı faturanın ödendiği kabulünü yerinde bulmuş; diğer faturalar konusu işlerin yapılıp yapılmadığı ihtilaflı olduğundan defter incelemesinin tek başına yeterli olmadığını, keşif yapılarak ek rapor alınması gerektiğini belirterek ilk derece kararını kaldırmıştır.

Fatura bir ticari defter değildir, ancak defter kayıtlarının dayandığı belgelerdendir. Faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır (TTK m. 21/2). Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli bir kararında, mülga TTK m. 23'teki aynı düzenlemeyi değerlendirirken bu karinenin aksinin ispatlanabileceğini, faturanın olağan içeriği olan mal veya işin cinsi, miktarı, fiyatı ve tutarı bakımından uygulanacağını, sözleşmeyi değiştiren veya diğer tarafın durumunu ağırlaştıran kayıtlara itiraz edilmemesinin sonuç doğurmayacağını belirtmiştir.

Sık yapılan hatalar

• Açılış ve kapanış onaylarını süresinde yaptırmamak.
• Kayıtları belgesiz veya sonradan, silinti ve değişiklikle işlemek.
• Fatura, irsaliye, banka dekontu ve teslim belgelerini defter kayıtlarıyla birlikte saklamamak.
• Karşı tarafın defterlerinin ibrazını istemeden yalnızca kendi defterlerine güvenmek.
• Aldığınız faturaya sekiz gün içinde, ispatlanabilir bir yolla itiraz etmemek.
• Defterlerde fark çıktığında nedenini (bono, çek, iade faturası gibi) belgelerle açıklamamak.

Sonuç

Ticari defterler güçlü bir delil olabilir; fakat bu güç, defterlerin kanunun aradığı şekilde tutulmasına, onaylarının yaptırılmasına, kayıtların birbirini doğrulamasına ve karşı tarafın defterleriyle çelişmemesine bağlıdır. Usulsüz defterler lehinize delil olmadığı gibi aleyhinize de kullanılabilir. Bu nedenle defterleri düzenli tutmalı, kayıtları fatura, irsaliye ve banka belgeleriyle desteklemeli ve uyuşmazlıkta karşı tarafın defterlerinin de ibrazını istemelisiniz.