Yabancılara Çalışma İzni Nasıl Alınır?

Türkiye'de bir işverene bağlı olarak veya kendi adına çalışmak isteyen yabancıların çalışma izni alması gerekir. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu (UİK), yabancı istihdamını Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının iznine bağlar ve izinsiz çalışmayı hem yabancı hem de işveren için ağır sonuçlara bağlar. Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçtiğinden, iznin süresi ve geçerliliği yabancının Türkiye'deki kalış hakkını da doğrudan etkiler. Bu yazıda çalışma izninin nasıl alındığını, türlerini ve ret hâlinde izlenecek yolu açıklıyoruz.

Çalışma izni kimler için gereklidir?

Çalışma izni, Bakanlıkça resmî bir belge şeklinde düzenlenen ve geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye'de çalışma ve ikamet hakkı veren izindir (UİK m. 3). Geçerli çalışma izni ikamet izni yerine geçer; buna karşılık mülteci ve ikincil koruma statüsü dışında, yabancının herhangi bir nedenle ikamet izninin bulunması ona çalışma hakkı vermez (UİK m. 12/1; YUKK m. 27). Kısa dönem, aile veya öğrenci ikamet izni sahipleri de çalışmak için çalışma izni almak zorundadır.

Bazı yabancılar çalışma izni yerine çalışma izni muafiyetiyle çalışabilir. Anonim şirketlerin Türkiye'de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyeleri, diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortakları ve Türkiye'deki faaliyeti yüz seksen gün içinde doksan günü geçmeyen sınırötesi hizmet sunucuları muafiyet kapsamında değerlendirilir (UİK m. 13/7). Muafiyetle geçirilen süreler, kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz (UİK m. 13/6).

Koruma altındaki yabancılar için özel kurallar vardır. Uluslararası koruma başvuru sahipleri ve şartlı mülteciler başvuru tarihinden, geçici koruma sağlananlar ise kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni için başvurabilir (UİK m. 17). Mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri ise statü aldıkları andan itibaren çalışabilir (YUKK m. 89/4-b).

Başvuru süreci ve değerlendirme

Çalışma izni başvuruları yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk büyükelçiliği veya başkonsolosluğuna yapılır; yurt dışı başvuruları dış temsilcilikler Bakanlığa iletir (UİK m. 7/1). Başvurular yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir (UİK m. 7/2). Uygulamada bir işverene bağlı çalışmada başvuru, işveren tarafından Bakanlığın elektronik başvuru sistemi üzerinden yapılır; yurt içinden yapılan başvurularda yabancının Türkiye'de geçerli bir ikamet izninin bulunması aranır.

Başvurunun değerlendirilmesinde şu kurallar uygulanır:

• Başvuru, Bakanlığın uluslararası işgücü politikası ve belirlediği değerlendirme kriterleri çerçevesinde incelenir (UİK m. 7/4, 7/6). Uygulamada işyerinin sermaye ve ekonomik büyüklüğü, istihdam ettiği Türk vatandaşı sayısı ve yabancıya ödenecek ücret gibi ölçütler dikkate alınır.
• Eksik bilgi ve belgeler tamamlanıncaya kadar değerlendirme ertelenir; mücbir sebep dışında erteleme otuz günü aşamaz ve süre sonunda eksikleri tamamlanmayan başvurular reddedilir (UİK m. 7/7).
• Eksiksiz başvurular otuz gün içinde sonuçlandırılır (UİK m. 7/8).
• Sağlık ve eğitim alanında mesleki yeterlilik gerektiren işlerde Sağlık Bakanlığından veya Millî Eğitim Bakanlığından, yükseköğretim kurumlarında çalışacak yabancı öğretim elemanları için Yükseköğretim Kurulundan ön izin alınması zorunludur (UİK m. 8).

Yurt dışından yapılan başvuruya istinaden çalışma izni verilen yabancının, iznin geçerlilik başlangıcından itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmesi gerekir; aksi hâlde izin iptal edilir (UİK m. 12/2). Konsolosluktan ikamet ve çalışma izni alarak gelen yabancılar, girişten itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmalıdır (YUKK m. 26/2).

Çalışma izni türleri ve süreleri

Kanun dört temel çalışma izni türü öngörür:

• Süreli çalışma izni: İlk başvuruda, iş sözleşmesinin süresini aşmamak ve belirli bir işyerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla en çok bir yıl geçerli izin verilir. Aynı işverene bağlı olarak ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilebilir. Farklı bir işveren yanında çalışmak için yapılan başvurular ilk başvuru gibi değerlendirilir (UİK m. 10/1-2).
• Süresiz çalışma izni: Uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar başvurabilir; şartları taşımak mutlak bir hak sağlamaz. Süresiz çalışma izni sahibi, uzun dönem ikamet izninin sağladığı haklardan yararlanır (UİK m. 10/3-4).
• Bağımsız çalışma izni: Profesyonel meslek mensubu yabancılara, diğer kanunlardaki özel şartların sağlanması kaydıyla kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren izindir (UİK m. 10/6-8).
• Turkuaz Kart: Eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı veya yatırımının ekonomiye etkisi bakımından nitelikli kabul edilen yabancılara verilir. İlk üç yılı geçiş süresidir; süresiz çalışma izninin haklarını sağlar ve eş ile çocuklara ikamet izni yerine geçen belge verilir (UİK m. 11).

Uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her hâlde izin süresi dolmadan yapılır; bu süre geçtikten sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir (UİK m. 7/3).

Ret sebepleri, iptal ve işverenin yükümlülükleri

Uluslararası işgücü politikasına uygun olmayan, sahte veya yanıltıcı belgelerle yapılan, yabancı istihdamı gerekçesi yeterli görülmeyen, kanunlarla Türk vatandaşlarına özgülenen iş ve meslekler için yapılan, değerlendirme kriterlerini karşılamayan veya kamu düzeni ve güvenliği bakımından sakıncalı görülen başvurular reddedilir (UİK m. 9).

Verilmiş bir izin de iptal edilebilir. Yabancının izin başlangıcından itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmemesi, Kanuna aykırı çalıştığının tespiti, çalışmasının sona ermesi, başvurunun sahte belgeyle yapıldığının anlaşılması ve mücbir sebep dışında süreli izinlerde aralıksız altı aydan, süresiz ve bağımsız izinlerde aralıksız bir yıldan uzun süre yurt dışında kalınması iptal sebepleri arasındadır (UİK m. 15).

Yabancı çalıştıran işveren, çalışmanın başlaması ve sona ermesi ile iznin iptalini gerektiren hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirmek ve sosyal güvenlik yükümlülüklerini yerine getirmek zorundadır (UİK m. 22). Çalışma izni olmaksızın çalışan yabancıya ve onu çalıştıran işverene ayrı ayrı idari para cezası uygulanır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir (UİK m. 23). İzinsiz çalıştığı tespit edilen yabancı sınır dışı edilmek üzere bildirilir ve işveren, yabancının konaklama, dönüş ve gerektiğinde sağlık giderlerini karşılamakla yükümlüdür (UİK m. 23/8-9; YUKK m. 54/1-ğ).

Ret kararına karşı itiraz ve dava

Ret ve iptal kararları, yabancı çalıştıran işverene veya bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni ya da Turkuaz Kart sahibi yabancıya Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir (UİK m. 21/1). Bakanlığın bu kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir (UİK m. 21/2). İtirazın reddi üzerine açılacak iptal davasında genel dava açma süresi altmış gündür (İYUK m. 7).

İtirazda ret gerekçesinin karşılanması esastır: değerlendirme kriterlerine ilişkin eksiklik varsa güncel mali tablolar ve istihdam belgeleri, yabancının niteliğine ilişkin bir tereddüt varsa diploma, denklik ve deneyim belgeleri sunulmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• İkamet izninin çalışma hakkı da sağladığını düşünerek izinsiz çalışmaya başlamak.
• İşveren değişikliğinde yeni izin almadan yeni işyerinde çalışmak.
• Uzatma başvurusunu izin süresi dolduktan sonra yapmak.
• İşe başlama ve ayrılma bildirimlerini on beş günlük süre içinde yapmamak.
• Sağlık, eğitim ve akademik alanda gerekli ön izni almadan başvurmak.
• Ret kararına karşı otuz günlük itiraz süresini kaçırmak veya itirazda ret gerekçesini karşılamayan genel ifadeler kullanmak.

Sonuç

Çalışma izni, yabancının Türkiye'de çalışmasının ve çoğu durumda kalışının hukuki dayanağıdır. Başvurunun doğru türde, eksiksiz ve süresinde yapılması; işveren değişikliği, uzatma ve bildirim yükümlülüklerinin takip edilmesi hem yabancıyı hem de işvereni idari para cezası ve sınır dışı etme gibi sonuçlardan korur. Ret hâlinde otuz günlük itiraz süresi içinde gerekçeli bir itiraz yapılması, idari yargı yolunun da açık tutulmasını sağlar.