Gaiplik Kararı ve Mirasa Etkisi

Bir deprem, sel ya da kaza sonrasında cesedi bulunamayan yakın; yıllardır hiçbir haber alınamayan bir aile üyesi... Bu durumlarda yakınlar hem acıyla hem de hukuki belirsizlikle baş başa kalır: Mirasçılık belgesi alınabilir mi, miras açılmış sayılır mı, eş yeniden evlenebilir mi? Medeni Kanun bu belirsizliği gaiplik kurumuyla çözer. Gaiplik kararı, kaybolan kişinin ölmüş sayılmasını sağlayan ve miras hukukunu doğrudan etkileyen bir mahkeme kararıdır.

Gaiplik ve ölüm karinesi

Ölüm kesin kabul edilmesi gereken koşullarda kaybolan kişi, cesedi bulunamasa bile gerçekten ölmüş sayılır (TMK m. 31). Bu durumda gaiplik kararına gerek kalmadan ölüm kabul edilir. Ölümün bu kadar kesin kabul edilemediği, ama ölmüş olmasının güçlü bir olasılık olduğu durumlarda ise gaiplik kararı gerekir. Hangi yolun uygun olduğu, kaybolma olayının koşullarına göre belirlenir.

Gaiplik kararının şartları (TMK m. 32-33)

Mahkeme, ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun süredir haber alınamayan kişinin ölmüş olmasının çok muhtemel olduğu durumlarda, ölümüne bağlı haklardan yararlananların başvurusu üzerine gaiplik kararı verebilir (TMK m. 32). Başvuruyu örneğin mirasçılar yapar. Kanun iki ayrı bekleme süresi öngörür (TMK m. 33):

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: Bu tehlikenin başlangıcından itibaren en az bir yıl geçmelidir (örneğin deniz kazası, dağda kaybolma, afet).
• Uzun süre haber alınamama: Son haberin alındığı tarihten itibaren en az beş yıl geçmelidir.

Dava: görev, yetki ve ilan

Gaiplik kararı çekişmesiz yargı işidir ve sulh hukuk mahkemesinden istenir (HMK m. 382-383). Yetkili mahkeme sırasıyla kaybolanın Türkiye'deki son yerleşim yeri, bu yoksa nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, o da yoksa ana veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesidir (TMK m. 32). Başvuruya genellikle nüfus kayıtları, kaybolma olayını gösteren belgeler (ihbar ve tutanaklar, olay yeri kayıtları, haber alınan son tarihe ilişkin deliller), başvuranın hak sahipliğini gösteren belgeler ve varsa tanık bilgileri eklenir. Dilekçe örneği için Gaipliğe Karar Verilmesi Talebi sayfasına bakabilirsiniz.

Mahkeme, kişi hakkında bilgisi olanları usulüne uygun ilanla belirli bir süre içinde bilgi vermeye çağırır; bu süre ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır. Kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkarsa, kendisinden haber alınırsa ya da ölüm tarihi belirlenirse gaiplik istemi düşer (TMK m. 34). İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir.

Kararın sonucu: ölüm sayılan tarih

Gaiplik kararı verildiğinde ölüme bağlı haklar, ölüm kesin olarak ispatlanmış gibi kullanılır. Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur (TMK m. 35). Dolayısıyla miras bu günde açılmış sayılır ve mirasçılar, o tarihte sağ olan kişiler arasından belirlenir (TMK m. 580; Yasal Mirasçılar ve Miras Payları Nasıl Hesaplanır?). Örneğin ölüm sayılan tarihte hayatta olan çocuklar ve o tarihte evli olan eş yasal mirasçıdır.

Gaiplik kararı üzerine mirasçılık belgesi sulh hukuk mahkemesinden alınır; ölümü gaiplik kararıyla tespit edilmiş kişiler için noter mirasçılık belgesi düzenleyemez (Mirasçılık Belgesi Nasıl Alınır?). Veraset ve intikal vergisi beyannamesi, gaiplik kararının ölüm siciline kaydı tarihinden itibaren bir ay içinde verilir (7338 sayılı Kanun m. 9; Veraset ve İntikal Vergisi Beyannamesi).

Mirasçıların göstereceği güvence (TMK m. 584-585)

Gaibin mirasçıları, malları teslim almadan önce ileride çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibe geri verecekleri konusunda güvence göstermek zorundadır. Güvence süresi, ölüm tehlikesiyle kaybolma hâlinde beş yıl (teslimden itibaren), uzun süre haber alınamama hâlinde on beş yıl (son haber tarihinden itibaren) olarak belirlenmiştir; her hâlde güvence en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir (TMK m. 584).

Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduğunu ispatlarsa, malları teslim alanlar bunları zilyetlik kurallarına göre geri verir; iyiniyetlilerin geri verme yükümlülüğü miras sebebiyle istihkak davasının zamanaşımına tabidir (TMK m. 585). Gaip ortaya çıkarsa ya da ölüm kaydı silinirse ödenen veraset ve intikal vergisi düzeltilir ve gerektiğinde iade edilir (7338 sayılı Kanun m. 21).

Mirasçılardan biri gaipse

Kaybolan kişi mirasbırakan değil de mirasçılardan biri olabilir. Mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispatlanamayan mirasçının payı resmen yönetilir. Ölmüş olduğu anlaşılırsa payı kendilerine kalacak kişiler gaiplik kararı ve payın teslimini isteyebilir (TMK m. 586). Sağ olup olmadığı bilinmeyen kişinin malvarlığı veya payı on yıl resmen yönetilirse ya da kişi yüz yaşına girecek süre geçerse, Hazinenin istemiyle gaiplik kararı verilebilir; ilan süresinde hak sahibi çıkmazsa miras Devlete geçer, ancak Devlet de gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı geri verme yükümlülüğü taşır (TMK m. 588). Bu durumlarda sulh hâkiminin terekeye ilişkin koruma ve yönetim önlemleri de devreye girebilir (TMK m. 589 vd.).

Eşin durumu (TMK m. 131)

Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkeme evliliği feshetmedikçe yeniden evlenemez. Eş, feshi gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla isteyebilir. Eşin yasal miras payı ve mal rejiminden doğan hakları, ölüm sayılan tarihteki duruma göre belirlenir (Sağ Kalan Eşin Miras Hakları).

Karardan sonra izlenecek adımlar

Gaiplik kararı kesinleştikten sonra uygulamada şu adımlar izlenir: Karar nüfus müdürlüğüne bildirilerek gaibin ölüm siciline işlenmesi sağlanır; ardından mirasçılık belgesi sulh hukuk mahkemesinden alınır ve mirasçılar tapu, banka ve araç gibi malvarlıkları için intikal işlemlerini başlatır. Malların teslimi için güvence gösterilmesi gerekir (TMK m. 584). Veraset ve intikal vergisi beyannamesi, kararın ölüm siciline kaydından itibaren bir ay içinde verilir. Mirasçılar paylaşımı yaparken gaibin ileride ortaya çıkma ihtimalini dikkate alarak malların satışı veya devri konusunda temkinli davranmalıdır.

Basit bir örnek: Dağda kaybolan ve bir yıl boyunca kendisinden haber alınamayan bir kişinin eşi ve iki çocuğu vardır. Bir yıllık süre dolduktan sonra eş ve çocuklar gaiplik başvurusu yapar; mahkemenin yaptığı ilan süresi (en az altı ay) boyunca kimse ortaya çıkmazsa gaipliğe karar verilir. Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği günden itibaren hüküm doğurduğundan eş mirasın dörtte birini, iki çocuk ise sekizde üçer pay alır. Terekedeki taşınmazları devralmak için mirasçıların önce güvence göstermesi gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Bir yıllık veya beş yıllık bekleme sürelerini beklemeden başvurmak.
• Kaybolma olayını ve son haber tarihini gösteren belgeleri eksik sunmak.
• Gaiplik kararı varken noterden mirasçılık belgesi almaya çalışmak.
• Güvence yükümlülüğünü gözetmeden malları paylaşıp satmak.
• Veraset ve intikal vergisi beyanname süresini (karar sonrası bir ay) kaçırmak.

Sonuç

Gaiplik kararı, belirsizliği hukuk düzeni içinde çözen ve miras sürecini başlatan önemli bir mahkeme kararıdır. Ancak karar tüm sonuçlarıyla birlikte geçici de olabilir; kaybolan kişi çıkarsa mirasçıların güvence ve iade yükümlülükleri gündeme gelir. Her dosyada kaybolma olayının koşulları, süreler ve mirasçıların durumu ayrı değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir; mirasla ilgili diğer konular için Miras Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.