Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat)

Aile içi küskünlüklerin en ağır sonucu, bir kişinin mirasından yakın bir yakınını dışlamak istemesidir. Hukuk bunun için "mirasçılıktan çıkarma" yani halk arasındaki adıyla ıskat kurumunu tanımıştır. Ancak kanun bu yetkiyi kısıtlamıştır: Çıkarma yalnızca belirli sebeplerle, belirli şekilde ve ispat edilebildiği ölçüde geçerli olur. Keyfî bir "mirasımdan mahrum ediyorum" ifadesi saklı pay sahibini mirastan uzaklaştırmaya yetmez.

Mirasçılıktan çıkarma nedir?

Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın saklı paylı bir mirasçısını ölüme bağlı tasarrufla (vasiyetname veya miras sözleşmesi) kanundaki sebeplerle miras payından yoksun bırakmasıdır (TMK m. 510). Saklı pay, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlayan asgari paydır (Saklı Paylı Mirasçılar Kimlerdir?). Saklı payı bulunmayan mirasçıları mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufla başka kişileri mirasçı atayarak zaten dışlayabildiğinden, çıkarmaya asıl olarak altsoy, ana-baba ve sağ kalan eşe karşı ihtiyaç duyulur.

Kanundaki iki sebep (TMK m. 510)

Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını şu hâllerde çıkarabilir:

1. Ağır suç: Mirasçı, mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse. Kasten öldürmeye teşebbüs veya ağır yaralama bu kapsamdaki örneklerdir; suçun "ağır" sayılıp sayılmayacağını mahkeme olayın niteliğine göre belirler.
2. Aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi: Mirasçı, mirasbırakana veya ailesine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse. Bakım ve yardım borcunun yerine getirilmemesi, uzun süre hiç ilgilenmemek, nafakanın ödenmemesi gibi durumlar bu kapsamda tartışılır. Önemli ölçüde yerine getirmeme aranır; geçici kırgınlık, anlaşmazlık veya saygısızlık tek başına yeterli değildir.

Kanunda sayılan bu iki sebep dışında çıkarma yapılamaz. Yorumda da dar davranılır, çünkü çıkarma saklı payı ortadan kaldıran istisnai bir tasarruftur.

Geçerlilik koşulları (TMK m. 512)

• Ölüme bağlı tasarruf: Çıkarma, vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı bir tasarrufla yapılmalıdır. Vasiyetname şekline uyulması gerekir (Vasiyetname Çeşitleri ve Geçerlilik Şartları).
• Sebebin belirtilmesi: Çıkarma, ancak mirasbırakan bunu tasarrufta sebebiyle birlikte belirtmişse geçerlidir. "Sebep belirtilmeden çıkarma" saklı payı ortadan kaldırmaz.
• İspat yükü: Çıkarılan kişi itiraz ederse, sebebin varlığını ispat yükü çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına aittir. Sebep ispat edilemezse ya da tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, saklı pay dışında kalan kısmıyla yerine getirilir.
• Sebepte yanılma: Mirasbırakan sebep hakkında açık bir yanılgıyla hareket etmişse çıkarma geçersiz olur.

Belirtilen sebebin, mirasbırakanın çıkarma kararının gerçek nedeni olması ve ispatlanabilir olması gerekir. Mahkeme dosyalarında ceza yargılaması kayıtları, nafaka ilamları, tanık beyanları ve sağlık-bakım belgeleri başlıca delil kaynaklarıdır.

Çıkarmanın sonuçları (TMK m. 511)

Mirasçılıktan çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz. Mirasbırakan başka bir düzenleme yapmamışsa çıkarılanın payı, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi, varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır. Çıkarılanın altsoyu saklı pay hakkını kaybetmez; bu kural çıkarmanın yalnızca çıkarılan kişiye yönelik bir yaptırım olduğunu gösterir. Pay hesabında çıkarmanın etkisi için Yasal Mirasçılar ve Miras Payları Nasıl Hesaplanır? yazısındaki zümre sistemi dikkate alınmalıdır.

Borç ödemeden aciz belgesi nedeniyle çıkarma (TMK m. 513)

Hakkında ödemeden aciz belgesi bulunan bir altsoy, saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarılabilir. Bu çıkarmanın geçerli olması için, saklı payın çıkarılan yarısının, çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına bırakılması şarttır. Miras açıldığında ödemeden aciz belgesinin hükmü kalmamışsa ya da belgedeki borç çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, çıkarılanın istemi üzerine çıkarma iptal edilir. Bu düzenleme alacaklıların mirasa el koymasını önleyerek aile malvarlığını korumayı amaçlar.

Çıkarılan mirasçı ne yapabilir?

Çıkarmayı geçersiz gören mirasçı, çıkarma hükmünün iptalini ve saklı payının korunmasını dava yoluyla isteyebilir. Başvurulabilecek yollar şunlardır:

• Çıkarmaya itiraz ve tenkis: Çıkarma sebebinin ispatlanamadığı veya tasarrufta gösterilmediği gerekçesiyle saklı payın tamamlanması istenir. Tenkis davasında bir yıllık ve on yıllık süreler dikkate alınır (TMK m. 571; Saklı Pay ve Tenkis Davası).
• Vasiyetnamenin iptali: Vasiyetname ehliyetsizlik, irade sakatlığı veya şekil eksikliği nedeniyle geçersizse iptal davası açılabilir; sürelerin bir yıl ve on yıl olduğu unutulmamalıdır (TMK m. 557-559).

Yargıtay önündeki bir dosyada, vasiyetname içindeki ıskat hükmünün mesnetsiz olduğu iddiasıyla açılan iptal ve terditli tenkis davasında, mirasbırakanın evlat edindiği yeğeninin kendisine ve eşine yönelik ilgisizliği ile haksız davranışları tanık ve belgelerle ispatlanmış sayılmış; çıkarma geçerli kabul edilmiştir. Bu örnek, sebebin ağırlığı ve ispatının her dosyada ayrı değerlendirildiğini göstermektedir. İlgili dilekçe örneği için Mirasçılıktan Çıkarmaya İtiraz Dava Dilekçesi sayfasına bakabilirsiniz.

Örnek ve uygulamada sık karşılaşılan sorunlar

Basit bir örnek: Mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu (A ve B) vardır; A'nın da iki çocuğu bulunmaktadır. Mirasbırakan A'yı geçerli bir sebeple çıkarmış ve başka bir düzenleme yapmamışsa, A'ya düşecek 3/8'lik pay A ölmüş gibi iki torununa geçer ve torunlar 3/16'şar alır. Eş 1/4, B ise 3/8 pay alır. Çıkarma geçersiz sayılırsa A, en azından saklı payı kadar hak kazanır.

Uygulamada şu sorunlarla sık karşılaşılır:

• Genel ifadeler: "Bana saygısızlık etti" veya "ilgilenmedi" gibi soyut cümleler yerine olguların (tarih, olay, yükümlülüğün niteliği) yazılması gerekir; sebep ispat edilebilir olmalıdır.
• Kanunda olmayan sebepler: Mirasçının evlilik tercihi, siyasi görüşü veya mirasbırakanla anlaşamaması gibi nedenler çıkarma sebebi olamaz.
• Sağlıkta devir: Mirasbırakanın çıkarma yerine malını sağlığında üçüncü kişilere devretmesi ayrı bir sorundur; devir muvazaalı veya saklı pay kurallarını etkisiz kılmaya yönelikse tapu iptali ya da tenkis gündeme gelir.
• Tutarsız vasiyetname: Çıkarma hükmü, vasiyetnamedeki diğer hükümlerle (atanan mirasçılar, belirli mal bırakmalar) tutarlı olmalıdır; aksi hâlde yorum ve iptal sorunları doğar.

Benzer kurumlardan farkı

• Mirastan yoksunluk (TMK m. 578): Mirasbırakanı kasten öldüren gibi kişiler kanun gereği mirasçı olamaz; mirasbırakanın çıkarma iradesi aranmaz. Çıkarmada ise mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarrufu gerekir.
• Mirasın reddi: Mirasçının kendi iradesiyle, mirasbırakanın ölümünden sonra yaptığı tek taraflı beyandır (Mirasın Reddi: Süresi, Usulü ve Sonuçları).
• Mirastan feragat: Mirasbırakanla mirasçı arasında sağlığında yapılan resmî sözleşmedir (Mirastan Feragat Sözleşmesi).

Mirasbırakan çıkarmadan vazgeçerse vasiyetnameyi yeni bir vasiyetnameyle değiştirerek ya da yok ederek geri alabilir (TMK m. 542-543).

Pratik kontrol listesi

• Çıkarma sebebini kanundaki iki sebepten birine dayandırın ve olguları ayrıntılı yazın.
• Sebebe ilişkin belgeleri (mahkeme kararı, nafaka ilamı, sağlık ve bakım kayıtları) saklayın.
• Resmî vasiyetname gibi ispat gücü yüksek bir şekil tercih etmeyi değerlendirin.
• Çıkarılacak mirasçının altsoyunun saklı payı olduğunu unutmayın.
• Çıkarılan taraftaysanız, süreleri (özellikle bir yıllık öğrenme süresi) kaçırmayın.

Sonuç

Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın iradesini saklı pay korumasıyla dengeleyen sıkı koşullara bağlı bir kurumdur. Sebebin kanunda yer alması, tasarrufta belirtilmesi ve gerektiğinde ispatlanabilmesi şarttır. Her dosyada sebepler, deliller ve süreler ayrı değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir; mirasla ilgili diğer konular için Miras Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.