Saklı Paylı Mirasçılar Kimlerdir?

"Malımı dilediğim kişiye bırakabilirim" düşüncesi, miras hukukunda belirli sınırlara çarpar. Kanun, mirasbırakanın en yakın aile bireylerine, vasiyetle ya da bağışla ortadan kaldıramayacağı asgari bir pay tanır; buna saklı pay denir. Saklı paylı mirasçıların kim olduğunu bilmek hem vasiyet yapacak kişi hem de vasiyetle mirastan pay alamadığını düşünen mirasçı için ilk adımdır.

Saklı pay nedir?

Saklı pay, yasal miras payının kanunda belirlenen bir oranıdır. Altsoyu, ana babası veya eşi bulunan mirasbırakan, saklı paylar dışında kalan kısım üzerinde vasiyetname veya miras sözleşmesiyle serbestçe tasarruf edebilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa malvarlığının tamamı üzerinde tasarruf edebilir (TMK m. 505). Saklı payların toplamı çıkarıldıktan sonra kalan bölüme "tasarruf edilebilir kısım" denir.

Saklı pay, yasal payın kendisi değil onun belirli bir kesridir. Bu nedenle önce kimlerin hangi yasal payla mirasçı olduğu belirlenir (Yasal Mirasçılar ve Miras Payları Nasıl Hesaplanır?), ardından her biri için saklı pay oranı uygulanır.

Saklı paylı mirasçılar kimlerdir? (TMK m. 505-506)

Altsoy. Çocuklar ve mirasbırakandan önce ölmüş çocuğun yerine geçen torunlar saklı paylıdır. Evlat edinilen çocuk ve altsoyu ile soybağı tanıma veya hâkim kararıyla kurulmuş evlilik dışı çocuk da altsoy sayılarak bu korumadan yararlanır. Saklı pay, altsoyun yasal miras payının yarısıdır.

Ana ve baba. Mirasbırakanın altsoyu yoksa ana ve baba mirasçı olur. Saklı pay, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biridir.

Sağ kalan eş. Eşin saklı payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir. Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa saklı pay yasal payının tamamıdır; diğer hâllerde yasal payın dörtte üçüdür (TMK m. 506). Öğretide ana-baba zümresi, ana ve babanın altsoyunu (kardeşleri) de kapsayan ikinci zümre olarak anlaşıldığından, eş kardeşlerle birlikte mirasçı olduğunda da saklı payı yasal payının tamamı olarak kabul edilmektedir.

Saklı payı olmayanlar

• Kardeşler: 2007 yılında yapılan değişiklikle kardeşlerin saklı payı kaldırılmıştır.
• Büyükana, büyükbaba ve altsoyları: Üçüncü zümre yalnızca yasal mirasçıdır, saklı pay hakkı yoktur.
• Devlet: Mirasçı bulunmadığında miras Devlete kalır; Devletin saklı payı yoktur.
• Vasiyetle atanmış mirasçılar ve vasiyet alacaklıları: Bu kişilerin hakkı vasiyetnameden doğar, saklı pay niteliği taşımaz.
• Boşanmış eş, mirasçılıktan çıkarılan, mirastan feragat eden, mirası reddeden veya mirastan yoksun kalan kişi: Mirasçı sıfatını kaybeden kişinin saklı payı da yoktur.

Örnek hesaplar

Mirasın tamamı 1 olarak kabul edilmiştir; örnekler yalnızca ölüm anındaki malvarlığına göre basitleştirilmiştir.

• Eş ve çocuk(lar): Eşin yasal payı 1/4, saklı payı da 1/4'tür. Çocukların toplam yasal payı 3/4, toplam saklı payı 3/8'dir. Çocuk sayısı kaç olursa olsun saklı paylar toplamı 5/8, tasarruf edilebilir kısım 3/8 olur. İki çocuk varsa her çocuğun saklı payı 3/16'dır.
• Yalnızca çocuk(lar), eş yok: Yasal pay 1, saklı pay 1/2, tasarruf edilebilir kısım 1/2'dir.
• Yalnızca anne ve baba: Her birinin yasal payı 1/2, saklı payı 1/8'dir. Tasarruf edilebilir kısım 3/4'tür.
• Eş, anne ve baba: Eşin yasal payı 1/2 ve saklı payı da 1/2'dir; anne ve babanın yasal payı 1/4'er, saklı payları 1/16'şar olur. Tasarruf edilebilir kısım 3/8'dir.
• Eş ve kardeşler: Eşin yasal ve saklı payı 1/2'dir; kardeşlerin saklı payı yoktur. Tasarruf edilebilir kısım 1/2'dir.
• Yalnızca kardeşler: Saklı pay yoktur; mirasbırakan malvarlığının tamamı üzerinde tasarruf edebilir.

Gerçek bir dosyada hesap bu kadar basit değildir. Tasarruf edilebilir kısım, mirasbırakanın ölüm günündeki malvarlığından borçların, cenaze ve tereke giderlerinin ve mirasbırakanla birlikte yaşayan kişilerin üç aylık geçim giderlerinin düşülmesiyle bulunur (TMK m. 507). Ayrıca mirasbırakanın sağlığında yaptığı ve tenkise tabi olan karşılıksız kazandırmalar tereke değerine eklenir (TMK m. 508). Bu nedenle saklı pay hesabında "ölüm anında mevcut mallar" ile "sağlığında devredilen mallar" birlikte araştırılır.

Hangi tasarruflar saklı payı ihlal eder?

Saklı pay yalnızca vasiyetle değil, bazı sağlararası kazandırmalarla da zedelenebilir. Vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflar tasarruf edilebilir kısmı aşıyorsa tenkise tabidir (TMK m. 560). Kanun ayrıca şu sağlararası kazandırmaları da tenkise tabi tutar (TMK m. 565): miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılanlar, serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlar ile ölümden önceki bir yıl içinde olağan hediyeler dışında yapılan bağışlar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar. Saklı pay ihlali ancak miras açıldıktan sonra dava konusu yapılabilir; mirasbırakanın sağlığında tenkis istenemez.

Vasiyetle bölünmesi değer kaybı doğuracak bir mal bırakılmışsa ve tenkis gerekiyorsa vasiyet alacaklısı, tenkis edilmesi gereken değeri ödeyerek malı alabilir ya da tasarruf edilebilir kısmın karşılığını isteyerek malı bırakabilir (TMK m. 564). Yargıtay önündeki dosyalarda bu tercih hakkının bedel yönünde kullanıldığı ve saklı paya karşılık gelen değerin ödenmesine karar verildiği örnekler görülmektedir.

Saklı pay nasıl korunur?

Saklı pay kendiliğinden korunmaz; zedelenmesi hâlinde saklı paylı mirasçının tenkis davası açması gerekir. Mahkeme, tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarrufları saklı payı tamamlayacak ölçüde indirir. Tasarruf bütünüyle geçersiz olmaz. Yargıtay uygulamasında tenkis davasında mahkemenin tereke mevcudunu, hem ölüm anındaki mallar hem de sağlığında devredilen mallar bakımından, resen araştırması ve net terekeyi belirlemeden istemin reddedilmemesi gerektiği kabul edilmektedir. Dava şartları, süreler ve hesap yöntemi için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazısına bakınız. Mirasbırakanın sağlığında "satış" görünümü altında yaptığı devirler söz konusuysa Muris Muvazaası Nedir? yazısı da incelenmelidir.

Saklı pay nasıl ortadan kalkar?

• Mirasçılıktan çıkarma: Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını kanunda sayılan sebeplerle ve ölüme bağlı tasarrufla çıkarabilir (TMK m. 510). Ayrıntılar için Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat) yazısına bakınız.
• Mirastan feragat sözleşmesi: Mirasçı, mirasbırakanla yaptığı sözleşmeyle mirasçılık sıfatını kaybeder (Mirastan Feragat Sözleşmesi).
• Mirasın reddi: Mirası reddeden kişi, sağ değilmiş gibi değerlendirilir.
• Mirastan yoksunluk: Mirasbırakanı kasten öldüren gibi kanunda sayılan kişiler mirasçı olamaz (TMK m. 578).

Sık yapılan hatalar

• Kardeşlerin hâlâ saklı payı olduğunu varsaymak.
• Saklı payı ihlal eden vasiyetin kendiliğinden geçersiz olduğunu düşünüp dava açmamak; oysa süreler hak düşürücüdür.
• Sadece vasiyet edilen malları dikkate alıp sağlığında devredilen malları hesaba katmamak.
• Eşin saklı payını yalnızca "yasal pay" sanıp zümreye göre değişen oranı yanlış uygulamak.
• Mirasçılık belgesindeki payı saklı pay ile karıştırmak.

Sonuç

Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir; kardeşler ve diğer mirasçılar bu korumadan yararlanmaz. Oranlar basit görünse de tereke değerinin doğru belirlenmesi, sağlararası kazandırmaların hesaba katılması ve sürelere uyulması sonucu belirler. Bu yazı genel bilgi içindir; vasiyet düzenleyecek ya da saklı payının zedelendiğini düşünen kişinin durumu, somut belgeler üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir.