Mirasta Denkleştirme (İade)

Üç kardeşten birine babası sağlığında dükkân açtırdı, diğerlerine hiçbir şey vermedi. Baba öldüğünde geriye bir ev kaldı. Evi üçe bölmek adil midir? Medeni Kanun'un bu tür durumlar için cevabı denkleştirmedir: Mirasbırakanın sağlığında bazı mirasçılara yaptığı karşılıksız kazandırmalar, paylaşmada hesaba katılabilir. Böylece miras, sağlıkta yapılan dağılımı da dikkate alan daha dengeli bir paylaşıma dönüşür.

Denkleştirme nedir? (TMK m. 669)

Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben aldıkları karşılıksız sağlararası kazandırmaları denkleştirme için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür. Mirasbırakanın altsoyuna çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi karşılıksız yaptığı kazandırmalar da, mirasbırakan açıkça aksini belirtmedikçe denkleştirmeye tabidir (TMK m. 669/2). Yani altsoy bakımından kural "denkleştirme"dir; istisna, mirasbırakanın açık iradesiyle kazandırmayı denkleştirmeden muaf tutmasıdır.

Mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçının geri verme yükümlülüğü, yerini alanlara miras paylarındaki artış oranında geçer (TMK m. 670).

Hangi kazandırmalar denkleştirilir, hangileri denkleştirilmez?

Denkleştirmeye tabi olabilecekler:

• Taşınmaz, araç veya para gibi malvarlığı devirleri,
• Çeyiz ve iş kurmak için verilen sermaye,
• Mirasçının borçlarının mirasbırakan tarafından ödenmesi veya borçtan kurtarma,
• Mirasbırakanın tapuda bağışladığı veya "satış" göstererek karşılıksız devrettiği mallar (devrin niteliği tartışmalıysa ayrıca muris muvazaası incelenebilir).

Denkleştirmeye tabi olmayanlar:

• Olağan hediyeler ile geleneğe uygun evlenme giderleri; altsoyun evlenmesinde alışılmış ölçüler içinde yapılan çeyiz giderleri (TMK m. 675).
• Çocukların eğitim ve öğrenim giderleri; yalnızca alışılmış ölçüleri aşan kısım geri verilir (TMK m. 674). Eğitimini tamamlamamış veya engelli çocuklara paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır.
• Mirasbırakanın kazandırmayı açıkça denkleştirmeden muaf tuttuğu durumlar.
• Kazandırma miras payını aşıyorsa ve mirasçı, mirasbırakanın bu fazlalığı kendisine bırakmak istediğini ispat ederse, fazlalık denkleştirmeye tabi olmaz; diğer mirasçıların tenkis hakkı saklıdır (TMK m. 672).

Nasıl yapılır: geri verme veya mahsup

Yükümlü mirasçı, dilerse aldığını aynen geri verir, dilerse payından fazla olsa bile değerini miras payına mahsup ettirir (TMK m. 671). Denkleştirme, kazandırmanın denkleştirme anındaki değeri esas alınarak yapılır; yarar, zarar, gelir ve giderler için sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır (TMK m. 673). Bu önemli bir noktadır: Kazandırma yıllar önce düşük bir değerle yapılmışsa, hesap kazandırma tarihindeki değere göre değil, paylaşma anındaki güncel değere göre yapılır.

Basit bir örnek: Terekede 900 bin liralık mal var; üç çocuktan A'ya mirasbırakan sağlığında 300 bin liralık bir kazandırma yapmış ve denkleştirmeden muaf tutmamış olsun. Denkleştirme hesabında toplam değer 1.200 bin lira kabul edilir ve her çocuğun payı 400 bin lira olur. A zaten 300 bin lira aldığı için terekeden 100 bin lira alır; B ve C ise 400'er bin lira alır. Böylece fiilî dağılım 100 + 400 + 400 = 900 bin lira ile terekeyle uyumlu olur. Örnek yalnızca anlatım amaçlıdır; gerçekte değerleme, borçlar ve diğer kalemler hesabı değiştirir.

Alan mirasçının aldığı değer payını aşıyorsa fazlayı iade etmesi gerekmez; ancak diğer mirasçıların saklı payları zedelenmişse tenkis gündeme gelir (TMK m. 671). Mirasbırakanın bu kurala aykırı tasarrufları ve mirasçıların tenkis hakları da saklı tutulmuştur.

Denkleştirme, tenkis ve muris muvazaası

Bu üç kurum sıklıkla karıştırılır:

Kurum	Amaç	Şart
Denkleştirme	Mirasçılar arasında eşitlik	Miras payına mahsuben karşılıksız kazandırma; saklı pay ihlali aranmaz
Tenkis	Saklı payın korunması	Saklı payın tasarruf veya bağışlarla zedelenmesi
Muris muvazaası	Görünürdeki işlemin geçersizliği	Mirasçıdan mal kaçırma amacı

Uygulamada dava dilekçesinde bu talepler terditli olarak birlikte ileri sürülür: Önce muvazaa nedeniyle tapu iptal ve tescil, olmazsa denkleştirme ve tenkis. Ayrıntılar için Muris Muvazaası Nedir? ve Saklı Pay ve Tenkis Davası yazılarına bakabilirsiniz.

Usul ve ispat

Denkleştirme, paylaşmanın bir parçasıdır; bu nedenle genellikle mirasçıların paylaşma sözleşmesinde veya paylaşma davasında ileri sürülür (Mirasın Paylaşılması Davası). Paylaşma tamamlandıktan sonra denkleştirme istenip istenemeyeceği tartışmalı olabilir; bu nedenle paylaşma sözleşmesinde denkleştirme konusunun açıkça düzenlenmesi yerinde olur. Davanın görevli mahkemesi, arabuluculuk şartı ve açılış biçimi talebin niteliğine göre dosya bazında belirlenmelidir.

Denkleştirme isteyen mirasçı kazandırmanın varlığını, karşılıksız olduğunu ve mirasbırakandan yapıldığını ispat eder. Karşı taraf ise kazandırmanın denkleştirmeden muaf tutulduğunu ya da olağan hediye niteliğinde olduğunu ileri sürer. Yargıtay'a ulaşan bir dosyada, tapuda "kayıtsız ve şartsız" bağış olarak yapılan bir devrin denkleştirmeye tabi olup olmadığı tartışılmış; mirasbırakanın aksi iradesinin tapu senedindeki ifadeler yanında tanık anlatımları ve işlemin koşullarıyla araştırıldığı görülmüştür. Delil olarak tapu kayıtları, banka dekontları, senetler ve tanıklar kullanılır.

Önleyici düzenleme: mirasbırakan ne yapabilir?

Mirasbırakan, ileride tartışmayı önlemek için kazandırma yaparken niyetini yazılı olarak açıklayabilir: Kazandırma miras payına mahsuben mi yapılıyor, yoksa denkleştirmeden muaf mı? Bu irade bağış senedinde, ayrı bir yazılı belgede ya da vasiyetnamede belirtilebilir. Ancak denkleştirmeden muaf tutma iradesi, saklı paylı mirasçıların saklı payını aşamaz; saklı pay zedelenirse tenkis hakları saklıdır (TMK m. 671-672). Tapu senedindeki "kayıtsız ve şartsız" gibi kalıp ifadelerin mirasbırakanın denkleştirme iradesini gösterip göstermediği uygulamada tartışma konusu olabildiğinden, iradenin açıkça yazılması gerekir.

Değer artışı örneği: Mirasbırakan yıllar önce çocuklarından birine 100 bin lira değerinde bir arsa devretmiş ve bugün bu arsa 5 milyon liraya ulaşmış olsun. Denkleştirmede kazandırmanın devir tarihindeki değeri değil, denkleştirme anındaki değeri esas alındığından hesap güncel değer üzerinden yapılır (TMK m. 673). Bu fark, kazandırmayı alan mirasçı için ağır sonuçlar doğurabilir; bu nedenle payların hesaplanması aşamasında bilirkişi incelemesi ve değer tespiti büyük önem taşır.

Pratik kontrol listesi

• Sağlıkta yapılan tüm kazandırmaların (tarih, değer, taraf) listesini çıkarın.
• Mirasbırakanın aksi iradesini gösteren belgeleri (vasiyet, yazılı beyan, tapu ve noter işlemleri) toplayın.
• Paylaşma sözleşmesinde denkleştirme kalemlerini açıkça yazın.
• Saklı payın zedelendiğinden şüpheleniyorsanız tenkis sürelerini (bir yıl ve on yıl) takip edin.
• Güncel değer tespiti için bilirkişi incelemesini gündeme alın.

Sık yapılan hatalar

• Kazandırmanın tarihindeki değere göre hesap yapmak; oysa denkleştirme anındaki değer esas alınır.
• Mirasbırakanın aksi iradesini ispatlayamamak veya bu konuda belge bırakmamak.
• Olağan hediye ve eğitim giderlerini denkleştirme kapsamına sokmak.
• Denkleştirme, tenkis ve muvazaa taleplerini ayrı kurumlar olarak planlamamak.
• Paylaşma yapıldıktan sonra denkleştirme hakkını ileri sürmeyi beklemek.

Sonuç

Denkleştirme, mirasbırakanın sağlıktaki tercihlerini mirasçılar arasındaki eşitlikle dengeleyen bir araçtır. Altsoya yapılan karşılıksız kazandırmalar kural olarak denkleştirmeye tabidir; mirasbırakanın açık iradesi ise bunu değiştirebilir. Değer, ispat ve usul sorunları her dosyada farklılaştığından somut belgeler üzerinden ayrıca inceleme yapılması gerekir. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir; mirasla ilgili diğer konular için Miras Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.