Uzun Dönem İkamet İzni Kimlere Verilir?

Türkiye'de uzun yıllar yasal olarak yaşayan yabancılar için kalışı her yıl veya birkaç yılda bir yenileme zorunluluğundan kurtaran izin, uzun dönem ikamet iznidir. Süresiz olarak verilen bu izin, sahibine askerlik, seçme ve seçilme gibi bazı istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanma imkânı sağlar. Ancak izne geçiş, sekiz yıllık kesintisiz ikamet başta olmak üzere sıkı şartlara bağlıdır ve sürenin hesabındaki hatalar başvuruların reddine yol açar. Bu yazıda uzun dönem ikamet izninin kimlere verildiğini, şartlarını ve sağladığı hakları açıklıyoruz.

Uzun dönem ikamet izni nedir?

Uzun dönem ikamet izni, Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış veya İçişleri Bakanlığının belirlediği şartlara uyan yabancılara, Bakanlığın onayıyla valilikler tarafından verilen süresiz ikamet iznidir (YUKK m. 42/1). Diğer ikamet izinlerinden farklı olarak belirli bir süreyle sınırlı değildir; bu nedenle uzatma başvurusu gerektirmez.

Kanun bazı yabancıları bu izinden açıkça dışlar. Mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri, insani ikamet izni sahipleri ve geçici koruma sağlananlar uzun dönem ikamet iznine geçemez (YUKK m. 42/2). Başvuru Türkiye'de valiliğe yapılabilir (YUKK m. 22/1-c).

Aranan şartlar

Uzun dönem ikamet iznine geçişte şu şartlar aranır (YUKK m. 43/1):

• Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak
• Son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak
• Kendisinin ve varsa ailesinin geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelir kaynağına sahip olmak
• Geçerli sağlık sigortasına sahip olmak
• Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmamak

Bakanlığın belirlediği şartlara sahip olması nedeniyle izin verilmesi uygun görülen yabancılardan ise yalnızca kamu düzeni ve kamu güvenliği şartı aranır (YUKK m. 43/2).

Uygulama Yönetmeliği gelir şartının değerlendirilmesinde yabancının kendisi için asgari ücret düzeyinde, her bir aile üyesi için ise asgari ücretin üçte biri düzeyinde gideri karşılayabilecek maddi güce sahip olmasını arar; üçüncü kişilerin taahhütleri gelir kaynağı olarak kabul edilmez (m. 40/5). Başvuru tarihinde geçerli sağlık sigortası bulunmayanların talebi olumsuz sonuçlandırılır (m. 40/6).

Sekiz yıllık sürenin hesaplanması

Uzun dönem ikamet başvurularında özel dikkat gerektiren konu, sekiz yıllık sürenin hesaplanmasıdır. Kanun, kesinti kavramını şöyle tanımlar: zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık nedenleri hariç, bir yılda toplam altı ayı geçen veya son beş yıl içinde toplam bir yılı aşan Türkiye dışında kalışlar ikamette kesinti sayılır ve kesinti hâlinde önceki izin süreleri hesaba katılmaz (YUKK m. 28/1).

Uygulama Yönetmeliği bu hesabı ayrıntılandırır (m. 40/2):

• Hesaplamada başvuru tarihi esas alınır; yurt dışında geçirilen süreler ile ikamet izni olmaksızın Türkiye'de geçirilen süreler kesinti sayılır.
• Başvuru tarihinden geriye doğru birer yıllık dilimlerde toplam yüz seksen günü aşan kesinti bulunup bulunmadığı incelenir ve bu kontrol sekiz yıl tamamlanana kadar sürdürülür.
• Ayrıca son beş yıllık dilim içinde toplam üç yüz altmış beş günü aşan kesinti olup olmadığına bakılır.
• Sekiz yıl içinde bir seferde veya art arda altı ayı geçen yurt dışı kalış ya da izinsiz kalış varsa talep olumsuz sonuçlandırılır.
• Sınır dışı edilen yabancıların önceki ikamet izni süreleri hesaba katılmaz.

Sürelerin hesabında dikkate alınacak diğer kurallar şunlardır:

• Öğrenci ikamet izinlerinin yarısı, diğer ikamet izinlerinin tamamı sayılır (YUKK m. 28/2).
• Çalışma izni süreleri ikamet izni sürelerinin toplamına dâhil edilir (Uygulama Yönetmeliği m. 25/4).
• Vatansız Kişi Kimlik Belgesiyle geçirilen süreler hesaba katılır (YUKK m. 50/3).
• Anlaşmalı evlilik yoluyla alınıp sonradan iptal edilen aile ikamet izinleri hesaba katılmaz (YUKK m. 37/3).
• Geçici koruma kimlik belgesiyle geçirilen süreler ikamet izni toplamında dikkate alınmaz (Geçici Koruma Yönetmeliği m. 25).

Sağladığı haklar ve sınırları

Uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar; askerlik yapma yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ve muaf olarak araç ithal etme ile özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklıdır ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuata tabidirler (YUKK m. 44/1). Cumhurbaşkanı bu haklara kısmen veya tamamen kısıtlama getirmeye yetkilidir (YUKK m. 44/2).

Çalışma bakımından, uzun dönem ikamet izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir; ancak başvuru şartlarını taşımak mutlak bir hak sağlamaz (6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 10/3). İkamet izninin tek başına çalışma hakkı sağlamadığına ilişkin genel kural (6735 sayılı Kanun m. 12) dikkate alınarak, çalışmaya başlamadan önce çalışma izni durumunun netleştirilmesi gerekir.

Uzun dönem ikamet izni sahibi, eşi ve çocukları için aile ikamet izninde destekleyici olabilir (YUKK m. 34/1); ancak aile üyelerinin izinleri ayrı izinlerdir ve her biri için Kanunda aranan şartlar ayrıca değerlendirilir. Geçerli ikamet izni bulunanlardan Türkiye'ye girişte vize aranmadığından (YUKK m. 12/1-b), izin sahibi yurt dışı seyahatlerinden vize almadan dönebilir.

İznin iptali ve yeniden başvuru

Uzun dönem ikamet izni iki hâlde iptal edilir (YUKK m. 45/1):

• Yabancının kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturması
• Sağlık, eğitim ve ülkesindeki zorunlu kamu hizmeti dışında bir nedenle kesintisiz bir yıldan fazla Türkiye dışında bulunması

Uzun süreli yurt dışı kalış nedeniyle izni iptal edilen yabancıların bu izni yeniden almak üzere yapacakları başvurulara ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir (YUKK m. 45/2). İptal ve ret kararlarına karşı, tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK m. 7).

Sık yapılan hatalar

• Sekiz yıllık süreyi ilk giriş tarihinden hesaplamak; izinsiz geçen dönemleri ve yurt dışı kalışları kesinti olarak hesaba katmamak.
• Öğrenci ikamet izniyle geçen sürelerin yalnızca yarısının sayıldığını gözden kaçırmak.
• Son üç yıl içinde alınan sosyal yardımları dikkate almadan başvurmak.
• Başvuru tarihinde geçerli sağlık sigortası bulundurmamak.
• Geçici koruma veya insani ikamet izniyle geçen süreleri sekiz yıla dâhil etmek.
• İzin alındıktan sonra bir yıldan uzun süre kesintisiz yurt dışında kalmak ve nedenini belgelememek.

Sonuç

Uzun dönem ikamet izni, Türkiye'de uzun süredir düzenli olarak yaşayan yabancılara süresiz ve geniş haklar sağlayan bir izindir. İzne geçişte sekiz yıllık kesintisiz ikamet, sosyal yardım almamış olma, yeterli gelir ve sağlık sigortası şartları birlikte aranır. Başvurudan önce giriş-çıkış kayıtları ve ikamet izni geçmişi üzerinden kesinti hesabının dikkatle yapılması, hem reddin önlenmesi hem de izin alındıktan sonra iptal riskinin yönetilmesi bakımından belirleyicidir.